Những năm gần đây, nhiều chủ trương, chính sách lớn của Đảng và Nhà nước đã khẳng định sự chuyển đổi căn bản từ mô hình phát triển truyền thống sang mô hình phát triển bền vững dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Tuy nhiên, để những yếu tố này thực sự trở thành động lực trung tâm thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, cần có thêm nhiều giải pháp nhằm hiện thực hóa các chủ trương, chính sách, pháp luật vào thực tiễn.
Định hướng chiến lược từ các văn kiện quan trọng
Theo các chuyên gia và nhà khoa học, Văn kiện Đại hội XIV của Đảng cùng các nghị quyết của Bộ Chính trị khóa XIII đã định hình sự phát triển lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chính. Các văn kiện này cũng nhấn mạnh việc chuyển đổi nền kinh tế từ chiều rộng sang chiều sâu, xác lập mô hình tăng trưởng mới với mục tiêu đạt hai con số.
Đặc biệt, Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là nền tảng, động lực chủ yếu để đổi mới mô hình phát triển, nâng cao năng suất, chất lượng, sức cạnh tranh, phát triển lực lượng sản xuất mới và xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ. Nghị quyết không chỉ nhấn mạnh vai trò của khoa học và công nghệ mà còn đặt ra yêu cầu xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia, hạ tầng số, dữ liệu quốc gia, thị trường khoa học và công nghệ, cơ chế thử nghiệm chính sách mới, cơ chế chấp nhận rủi ro và thúc đẩy doanh nghiệp đổi mới sáng tạo.
Đánh giá từ chuyên gia
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Sỹ Cường (Học viện Tài chính) cho rằng, Nghị quyết số 57-NQ/TW được xem là bước chuyển mạnh mẽ, đánh dấu bước ngoặt chiến lược, chuyển đổi từ mô hình tăng trưởng dựa vào vốn và lao động giá rẻ sang mô hình dựa trên năng suất, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Cùng với đó, Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 4/5/2025 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân xác định khu vực kinh tế tư nhân là lực lượng tiên phong trong phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.
Các văn kiện, nghị quyết nêu trên là những chủ trương, định hướng quan trọng để khoa học, công nghệ trở thành động lực trung tâm thúc đẩy tăng trưởng. Cùng với các chủ trương của Đảng, theo Ủy ban Kinh tế Quốc hội, Quốc hội đã hiện thực hóa và thông qua nhiều luật như: Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo (Luật số 93/2025/QH15); Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chuyển giao công nghệ (Luật số 115/2025/QH15); Luật Công nghệ cao (Luật số 133/2025/QH15); Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ (Luật số 131/2025/QH15). Các luật này mang tính chiến lược, tạo khung khổ pháp lý vững chắc và là bệ phóng thúc đẩy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trở thành động lực trung tâm cho tăng trưởng kinh tế.
Rào cản và giải pháp
Mặc dù các chủ trương, chính sách, pháp luật đã chỉ rõ yêu cầu phát triển dựa trên động lực khoa học, công nghệ, nhưng theo các chuyên gia, thực tiễn vận hành nền kinh tế vẫn còn nhiều rào cản. Đó là tư duy hành chính hóa và sự xơ cứng trong quản lý khoa học; sự thiếu hụt nguồn lực tài chính và bất cập về cơ chế phân bổ; khoảng cách giữa nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và thị trường tiêu thụ. Bên cạnh đó, doanh nghiệp chưa thực sự được đặt vào vị trí trung tâm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, cùng với vấn đề sở hữu trí tuệ, định giá và thẩm định giá tài sản nghiên cứu còn bất cập.
Để khắc phục, nguyên Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương Trần Kim Chung cho rằng, cần tập trung nguồn lực phát triển khoa học, công nghệ; chú trọng phát triển một số ngành công nghiệp, công nghệ chiến lược như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn; đồng thời đẩy mạnh đào tạo và sử dụng nguồn nhân lực chất lượng cao. Quá trình phát triển cần đánh giá đúng và phát huy vai trò của khoa học, công nghệ trong tạo lập các loại hình kinh tế mới dựa trên các nguồn lực mới.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Sỹ Cường, cần hoàn thiện và đơn giản hóa thủ tục giải ngân tại các quỹ tài chính hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa; đơn giản hóa thủ tục để doanh nghiệp tiếp cận các ưu đãi về chính sách. Cùng với đó, cần triển khai cơ chế cho phép đồng tài trợ nghiên cứu và phát triển cho doanh nghiệp; nghiên cứu thử nghiệm cơ chế đặt hàng hoặc mua sản phẩm đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp, tạo thị trường đầu ra cho doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo.
Các cơ quan quản lý nhà nước cần cải thiện cơ chế quản lý tài chính với hoạt động khoa học, công nghệ ở khu vực công và sử dụng ngân sách theo hướng đơn giản, tự chịu trách nhiệm về kết quả cuối cùng. Nhiều chuyên gia cho rằng, cần tái cấu trúc triệt để cơ chế quản lý ngân sách nhà nước dành cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, chuyển từ cơ chế hậu kiểm chứng từ, hóa đơn sang cơ chế quản lý theo kết quả đầu ra và hiệu suất mục tiêu.
Xây dựng cơ chế trao quyền sở hữu toàn vẹn (bao gồm quyền sử dụng, định giá và chuyển nhượng) đối với các bằng sáng chế, tài sản trí tuệ hình thành từ ngân sách công cho các tổ chức chủ trì nghiên cứu hoặc trực tiếp cho nhà khoa học. Khi các tài sản này được định giá và góp vốn thành công vào các doanh nghiệp (spin-off) tạo ra lợi nhuận thương mại, Nhà nước sẽ thu hồi lại giá trị đầu tư thông qua cơ chế thu thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế thu nhập cá nhân từ các chuỗi giá trị mới được hình thành. Điều này nhằm thúc đẩy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số thực sự trở thành động lực trung tâm thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.
