Thế hệ làm báo viết tay và sự chuyển mình
Trong quá khứ, những nhà báo thuộc thế hệ đầu viết bằng bút trên giấy, chữ phải đẹp hoặc rõ ràng. Bài viết sau khi hoàn thành được nộp cho tòa soạn, qua nhiều khâu biên tập, đánh máy, duyệt của Ban biên tập rồi mới chuyển sang nhà in sắp chữ typo. Quy trình này tuy chậm nhưng đảm bảo tính chính xác và chất lượng.
Khi máy tính và internet xuất hiện, công việc trở nên thuận lợi hơn. Tuy nhiên, nhiều nhà báo vẫn giữ thói quen viết tay với lý luận rằng viết tay giúp tư liệu được 'tiêu hóa', thông tin được suy nghĩ kỹ càng, giọng văn trở nên nhuần nhuyễn. Một số người còn có thói quen viết lại từ đầu nếu câu chữ chưa ưng ý, rèn luyện sự chín chắn trước khi viết. Nhờ đó, nhiều nhà báo có 'giọng văn' riêng, dễ nhận biết ngay cả khi không thấy tên tác giả.
Sự ra đời của internet cũng mang đến mặt trái: sự lười biếng với copy-paste, khiến bài viết thiếu sự 'tiêu hóa', trở nên chắp vá và thiếu trách nhiệm với bạn đọc.
Thời 'đọc lệnh' và sự trợ giúp của AI
Công nghệ phát triển dẫn đến khái niệm 'tòa soạn đa phương tiện' và 'phóng viên tích hợp'. Phóng viên có thể một mình tác nghiệp và chuyển tải thông tin trên nhiều nền tảng: báo viết, báo nói, báo hình. Trình độ phóng viên ngày càng cao, và nếu có bản lĩnh chính trị, họ có thể được cấp quyền đăng bài trực tiếp.
AI ứng dụng trong làm báo giúp giản lược các khâu trung gian, thông tin cập nhật nhanh hơn, tính thời sự cao. Các cơ quan truyền thông cạnh tranh từng giây. Phóng viên sử dụng AI như một trợ lý 'thật' có thể cho ra thành phẩm nhanh hơn làm việc nhóm. Nhiều người gọi phương pháp này là 'đọc lệnh' – ra lệnh cho trợ lý ảo thực hiện.
Tuy nhiên, khi tất cả nhà báo đều dùng AI, nội dung dễ trở nên giống nhau, thậm chí giống cả tít bài. Sự khác biệt chỉ đến từ các câu lệnh khác nhau. Nhà báo nào làm cho AI hiểu vấn đề và ý đồ của mình nhất thì bài viết sẽ sâu sắc và có nét riêng.
'Sự thật nguyên bản' – giá trị cốt lõi của nhà báo
Trong kỷ nguyên AI, ranh giới giữa các thể loại báo chí kinh điển bị xóa nhòa. Nhà báo vừa duy trì thể loại vừa phải 'chiều lòng' thuật toán của các nền tảng để tối ưu hóa SEO, giúp bài viết lên top đầu tìm kiếm. Điều này đôi khi khiến cách đặt tít phụ thuộc vào từ khóa, gây cảm giác nhàm chán.
Bài viết có sự hỗ trợ của AI khi đăng tải phải kèm dòng chữ 'có sử dụng AI', làm giảm độ tin cậy. Trong cuốn sách 'Làm báo thời đa nền tảng' (NXB Tổng hợp TP.HCM, tháng 4/2026), nhà báo, giảng viên báo chí Phan Văn Tú đưa ra khái niệm 'sự thật nguyên bản'. Ông viết: 'Trong kỷ nguyên AI, vai trò nhà báo càng trở nên quan trọng khi họ là những người duy nhất có thể tạo ra "sự thật nguyên bản". Khi máy móc xử lý tốc độ và dữ liệu, nhà báo chính là người mang lại bối cảnh, cảm xúc, sự đồng cảm và trách nhiệm xã hội, những điều mà AI không bao giờ có thể thay thế được'.
Ông cũng nhấn mạnh: 'Công nghệ sẽ còn thay đổi rất nhanh nhưng kỹ năng phản ánh, bình luận đúng, hay, thật, nhân văn vẫn luôn là cốt lõi. Nếu bạn hiểu rõ bản chất sự kiện, vấn đề, nếu bạn biết vì sao thông tin ấy cần được lan tỏa, nếu bạn sẵn sàng học cách thức mới để lan tỏa nó thì nền tảng nào nổi lên hay biến mất, bạn vẫn sẽ là một nhà báo vững vàng'.
Cạnh tranh với AI: tập trung vào giá trị nhân văn
Để cạnh tranh với AI, nhà báo phải làm những điều AI không thể làm được. Các chuyên gia đã nghĩ ra nguyên tắc tối ưu hóa trên mạng, thì nhất định sẽ có người nghiên cứu cách tối ưu hóa con đường đến với bạn đọc. Người viết bài này đồng ý với quan điểm của tác giả Phan Văn Tú: nhà báo cần tập trung vào khả năng giải thích, phân tích chuyên sâu và giá trị nhân văn – những giá trị cốt lõi mà AI chưa làm được.
