Ngày 19/6, tại Thành phố Hồ Chí Minh, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh phối hợp cùng Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam tổ chức Hội thảo khoa học với chủ đề “Công nghệ lượng tử trong kỷ nguyên mới: Xu hướng quốc tế, cơ hội và yêu cầu đặt ra cho Việt Nam”. Sự kiện đã thu hút sự tham gia của đông đảo các chuyên gia, nhà khoa học và nhà quản lý.
Công nghệ lượng tử trở thành năng lực chiến lược
Trong bối cảnh thế giới chứng kiến sự phát triển vượt bậc của trí tuệ nhân tạo (AI), nhiều quốc gia, trung tâm nghiên cứu và tập đoàn công nghệ lớn đã bắt đầu chuyển hướng sang chiến lược phát triển công nghệ lượng tử. Nếu AI thay đổi cách xử lý dữ liệu, nhận diện mô hình và tối ưu hóa quyết định, thì công nghệ lượng tử được kỳ vọng mở ra một lớp năng lực hoàn toàn mới về tính toán, mô phỏng, bảo mật, truyền thông, cảm biến và đo lường chính xác. Đây không chỉ là một hướng nghiên cứu mới, mà có thể trở thành năng lực công nghệ chiến lược, tác động sâu sắc đến an ninh, kinh tế và năng lực cạnh tranh quốc gia.
Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Thanh Mai, Giám đốc Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, nhấn mạnh: “Công nghệ lượng tử không chỉ là một hướng nghiên cứu mới mà đang dần trở thành năng lực công nghệ chiến lược, có thể tác động sâu sắc đến an ninh, kinh tế, khoa học và năng lực cạnh tranh quốc gia. Câu hỏi đặt ra hiện nay không còn là liệu công nghệ lượng tử có nên được ưu tiên hay không, mà là làm thế nào để Việt Nam có đủ tốc độ, đủ nền tảng và đủ năng lực tự chủ để từng bước làm chủ công nghệ này, hạn chế sự phụ thuộc vào bên ngoài và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị công nghệ chiến lược toàn cầu.”
Ba định hướng trọng tâm phát triển năng lực lượng tử quốc gia
Từ góc độ chiến lược phát triển quốc gia, Giáo sư Nguyễn Thị Thanh Mai đề xuất ba định hướng trọng tâm:
- Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao: Xây dựng đội ngũ chuyên gia trẻ có nền tảng liên ngành, tăng cường thu hút các nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài tham gia đào tạo và nghiên cứu.
- Lựa chọn bài toán trọng điểm: Tập trung nguồn lực vào an toàn thông tin hậu lượng tử nhằm bảo vệ chủ quyền số quốc gia, đồng thời thúc đẩy ứng dụng trong mô phỏng vật liệu, dược phẩm, năng lượng sạch, logistics, giao thông và đô thị thông minh.
- Xây dựng mô hình hợp tác bền vững: Kết nối viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và cơ quan quản lý nhà nước để kết nối nghiên cứu cơ bản với nhu cầu thực tiễn, hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực lượng tử.
Đề xuất mạng lưới “Hub-and-Nodes” giai đoạn 2026-2045
Giáo sư, Tiến sĩ Trần Hồng Thái, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, cho rằng công nghệ lượng tử không chỉ là vật lý lượng tử hay một hướng nghiên cứu chuyên sâu trong phòng thí nghiệm. Nó liên quan trực tiếp đến an toàn thông tin, mật mã, quốc phòng, an ninh, công nghiệp, giáo dục đại học, ngoại giao khoa học, đổi mới sáng tạo, doanh nghiệp công nghệ và nhiều lĩnh vực ứng dụng mới. Do đó, mạng lưới phối hợp trong nước là điều kiện cần để xây dựng hướng phát triển liên ngành, liên cơ quan, có địa chỉ ứng dụng và khả năng tổ chức thực hiện.
Hội thảo đã công bố đề xuất khung kiến trúc chiến lược mạng lưới “Hub-and-Nodes” giai đoạn 2026-2045. Theo đó, một Trung tâm Quốc gia đóng vai trò điều phối chung (Hub), kết nối và phân bổ nguồn lực cho năm hạt nhân chuyên trách (Nodes) gồm: Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh và Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam.
Mô hình này được kỳ vọng tạo ra một đầu mối điều phối thống nhất ở cấp quốc gia, khắc phục tình trạng phân tán nguồn lực và đầu tư dàn trải, đồng thời thúc đẩy chia sẻ hạ tầng nghiên cứu, tăng cường phối hợp liên ngành và kết nối chặt chẽ giữa đào tạo, nghiên cứu với nhu cầu ứng dụng thực tiễn. Qua đó, góp phần hình thành các năng lực cốt lõi về công nghệ lượng tử, rút ngắn khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến thương mại hóa sản phẩm và vượt qua “thung lũng chết” trong đổi mới sáng tạo.
Kiến nghị hoàn thiện thể chế và cơ chế tài chính
Các chuyên gia và nhà khoa học tại hội thảo đã đưa ra nhiều kiến nghị nhằm hoàn thiện khung thể chế phục vụ phát triển công nghệ lượng tử. Cụ thể, cần xây dựng cơ chế thử nghiệm chính sách (sandbox), đồng thời đổi mới phương thức cấp kinh phí nghiên cứu theo hướng chuyển từ mô hình đầu tư mua sắm thiết bị đơn lẻ (CapEx) sang cơ chế hỗ trợ vận hành, bảo trì và khai thác hạ tầng nghiên cứu lâu dài (OpEx). Ngoài ra, mô hình quản trị rủi ro khoa học theo phương thức “Stage-Gate” cũng được kiến nghị áp dụng nhằm đánh giá định kỳ hiệu quả các dự án, từ đó có thể điều chỉnh hoặc dừng triển khai khi cần thiết để tối ưu hóa nguồn lực đầu tư của nhà nước.
