Học sinh Cần Thơ biến vỏ sầu riêng thành lá nhân tạo, bảo tồn nghề chằm nón truyền thống
Một sáng kiến độc đáo của hai học sinh Trường THPT Châu Văn Liêm (TP. Cần Thơ) đã mở ra hướng đi mới cho nghề chằm nón lá truyền thống đang dần mai một. Trương Huỳnh Ngọc Mỹ (lớp 11A6) và Võ Minh Tâm (lớp 12A10) đã nghiên cứu thành công việc sản xuất lá nhân tạo từ vỏ sầu riêng, thay thế cho nguyên liệu lá cọ, lá buông truyền thống. Công trình này vừa xuất sắc đoạt giải ba tại Cuộc thi nghiên cứu khoa học kỹ thuật quốc gia năm 2026.
Khởi nguồn từ thực tế nghề nón lá đối mặt nguy cơ biến mất
Theo chia sẻ của em Trương Huỳnh Ngọc Mỹ, nguyên liệu chính để chằm nón lá truyền thống chủ yếu là lá cọ hoặc lá buông. Tuy nhiên, tại khu vực Cần Thơ, nguồn lá tự nhiên này rất khan hiếm, khiến người thợ phải tốn công đi mua từ nơi khác về. Quá trình xử lý lá từ lúc còn tươi đến khi có thể sử dụng để chằm nón mất ít nhất một tuần, làm tăng đáng kể chi phí gia công.
"Việc chuẩn bị nguyên liệu kéo dài, đôi khi bị gián đoạn khiến nhiều người thợ không còn mặn mà với nghề. Đây chính là lý do khiến nghề chằm nón lá dần mai một tại địa phương", Mỹ giải thích về động lực thực hiện đề tài nghiên cứu.
Phát hiện bất ngờ từ phần vỏ tưởng chừng bỏ đi của trái sầu riêng
Từ thực trạng đó, hai học sinh đã nảy sinh ý tưởng tìm kiếm một loại nguyên liệu thay thế có sẵn tại địa phương. Và vỏ sầu riêng - phần thường bị bỏ đi sau khi ăn - đã trở thành sự lựa chọn đầy tiềm năng.
"Đa số mọi người chỉ quan tâm đến phần cơm vàng thơm ngon của trái sầu riêng. Ít ai biết rằng phần vỏ gai góc, cứng cáp tưởng chừng vô dụng lại chứa cấu trúc xenlulozơ dồi dào. Đây chính là thành phần then chốt có thể chế tạo thành giấy dạng miếng để sử dụng trong chằm nón lá", Ngọc Mỹ chia sẻ về phát hiện quan trọng này.
Quy trình biến vỏ sầu riêng thành lá nhân tạo chất lượng cao
Nhóm nghiên cứu đã xây dựng một quy trình khoa học để chuyển hóa vỏ sầu riêng thành vật liệu lá nhân tạo:
- Vỏ sầu riêng thu gom được sấy khô và xử lý để tách riêng phần rắn và phần nước.
- Phần rắn trải qua quá trình tẩy trắng, xay nhuyễn rồi dàn mỏng vào khuôn theo phương pháp xeo giấy truyền thống.
- Phần nước được ly tâm để thu thành phần lignin, sau đó phối trộn với chitosan tạo thành màng sinh học có khả năng chống thấm nước.
- Mẫu giấy có phủ màng chống thấm sinh học đã được mang đi kiểm nghiệm chất lượng tại Viện Công nghiệp giấy và xenluylô.
Đánh giá tích cực từ những người thợ lành nghề
Để đánh giá tính khả thi của sản phẩm, nhóm đã tiến hành khảo sát ý kiến của khoảng 30 người thợ có nhiều năm kinh nghiệm trong nghề chằm nón lá tại Phường Cái Răng và hai xã Thới Lai, Cờ Đỏ thuộc TP. Cần Thơ.
Kết quả thật đáng khích lệ: khoảng 90% người thợ được hỏi nhận định lá làm từ vỏ sầu riêng có độ dễ chằm tương đương với lá cọ và lá buông truyền thống. Đặc biệt, họ ghi nhận ưu điểm vượt trội của vật liệu mới: lỗ kim khâu trên giấy làm từ vỏ sầu riêng nhỏ hơn và ít bị rách hơn so với lá tự nhiên.
Quy trình đơn giản hơn, chi phí tương đương lá truyền thống
Thầy Trần Ngọc Cẩn - giáo viên hướng dẫn nhóm nghiên cứu tại Trường THPT Châu Văn Liêm - cho biết: "Qua nghiên cứu thực tế, việc xử lý lá cọ hay lá buông truyền thống cần trải qua khoảng 10 công đoạn phức tạp. Trong khi đó, quy trình xử lý giấy từ vỏ sầu riêng đơn giản hơn đáng kể. Mặc dù có một số công đoạn cần máy móc hỗ trợ, nhưng tổng kinh phí thực hiện vẫn tương đương với việc sử dụng lá truyền thống."
Thành công bước đầu của dự án đã được minh chứng bằng việc nhóm nghiên cứu vừa bán được 20 chiếc nón đầu tiên làm từ vật liệu mới cho một cửa hàng tại địa phương. Đây không chỉ là thành quả khoa học mà còn là tín hiệu đáng mừng cho việc bảo tồn và phát triển nghề chằm nón lá truyền thống của vùng đất Tây Đô.
