Tại cuộc làm việc của Thường trực Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số ngày 21/5/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh công nghệ lượng tử không chỉ là vấn đề nghiên cứu khoa học đơn thuần mà là vấn đề chiến lược quốc gia. Ông yêu cầu đặt phát triển công nghệ lượng tử trong tổng thể thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị và chiến lược phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới, gắn với an ninh quốc gia, dữ liệu quốc gia, công nghiệp bán dẫn và trí tuệ nhân tạo.
Kỷ nguyên lượng tử và bài toán đặt ra
Nếu thế kỷ XX được quyết định bởi sự trỗi dậy của vật lý bán dẫn và kỹ thuật điện tử truyền thống, thì thế kỷ XXI đang chứng kiến sự hội tụ của cơ học lượng tử vào khoa học máy tính, mở ra những bước nhảy vọt chưa từng có về năng lực tính toán, truyền thông, cảm biến và bảo mật an ninh mạng. Công nghệ lượng tử đã trở thành mặt trận cạnh tranh chiến lược cốt lõi giữa các siêu cường, nơi năng lực kinh tế, sức mạnh quân sự và chủ quyền công nghệ tập trung vào các công ty khởi nghiệp và dòng vốn khổng lồ đổ vào điện toán lượng tử.
Ở các quốc gia phát triển như Hoa Kỳ, Trung Quốc và Liên minh châu Âu, công nghệ lượng tử được xem là cơ sở hạ tầng an ninh và kinh tế của tương lai. Họ đã rót hàng tỷ USD vào hệ sinh thái lượng tử, đồng thời thiết lập các rào cản địa chính trị, siết chặt kiểm soát xuất khẩu đối với thiết bị, vật liệu và phần mềm liên quan – đặc biệt là hệ thống làm mát siêu thấp, thiết bị điện tử cao tần và linh kiện vi mạch chuyên dụng. Điều này tạo ra bức tường công nghệ cao, gây rào cản lớn cho các quốc gia đi sau trong tiếp cận chuỗi cung ứng lõi.
Công nghệ lượng tử – xu hướng quốc tế, cơ hội và yêu cầu cho Việt Nam
Công nghệ lượng tử sở hữu tiềm năng sử dụng kép, tác động trực tiếp đến tăng trưởng kinh tế lẫn an ninh quốc phòng. Hầu hết luồng dữ liệu tài chính, quân sự, ngoại giao và viễn thông toàn cầu đều được bảo vệ bởi các thuật toán mã hóa khóa công khai như RSA và ECC, dựa trên độ khó của bài toán phân tích thừa số nguyên tố. Siêu máy tính cổ điển mất hàng ngàn năm để giải, nhưng các thuật toán lượng tử có thể giải quyết chỉ trong vài giờ hoặc vài phút.
Mặc dù chưa thể giải mã ngay, nhưng khi năng lực điện toán lượng tử hoàn thiện trong thập kỷ tới, những dữ liệu tối mật sẽ bị bẻ khóa hoàn toàn. Do đó, ưu tiên bảo vệ chủ quyền số và an ninh quốc gia thông qua công nghệ lượng tử cần hành động phòng vệ cấp bách “từ sớm, từ xa”.
Việt Nam cần nhanh chóng nắm bắt cơ hội để không bị đẩy ra khỏi chuỗi cung ứng tương lai, đồng thời tránh lặp lại bài học lỡ nhịp trong các cuộc cách mạng công nghiệp trước đây. Chiến lược lượng tử của Việt Nam cần định hướng gắn liền với an ninh quốc gia, bảo vệ hạ tầng dữ liệu, công nghiệp bán dẫn, trí tuệ nhân tạo và công nghệ vũ trụ. Điều này đòi hỏi một hệ sinh thái đồng bộ từ xây dựng thể chế, đầu tư trọng tâm tránh dàn trải theo phong trào, đến phát triển đội ngũ nhân sự tinh hoa và kiến tạo mạng lưới hợp tác quốc tế có chọn lọc.
Công nghệ lượng tử cần đặt trong chiến lược tổng thể, đồng hành cùng AI và bán dẫn. Nếu tách rời, lượng tử sẽ trở thành hướng nghiên cứu học thuật biệt lập, không tối ưu hóa nguồn lực. Phát triển hệ sinh thái “kiềng ba chân” giúp Việt Nam tận dụng đà phát triển của ngành bán dẫn nội địa và các thành tựu AI bước đầu, tạo bệ phóng cộng hưởng đẩy nhanh chu kỳ phát triển công nghệ lượng tử.
Việt Nam không thể duy trì phương thức phản ứng bị động trước các mối đe dọa an ninh mạng truyền thống mà cần nhanh chóng định hình chiến lược mật mã hậu lượng tử và thiết lập mạng lưới truyền thông lượng tử để bảo mật các tuyến thông tin trọng yếu. Bên cạnh đó, cảm biến lượng tử là lĩnh vực ưu tiên mang giá trị ứng dụng thực tiễn, đòi hỏi đầu tư cơ sở hạ tầng thấp hơn so với điện toán lượng tử quy mô lớn, phù hợp với năng lực triển khai ngắn hạn của Việt Nam.
Trong lĩnh vực quốc phòng và an ninh, radar lượng tử và camera hình ảnh lượng tử mang lại lợi thế chiến thuật chưa từng có. Với địa hình phức tạp, bờ biển dài và vùng đặc quyền kinh tế rộng lớn, khả năng giám sát không gian biển và không gian mạng ở cấp độ lượng tử là yếu tố then chốt bảo vệ chủ quyền lãnh thổ. Về kinh tế và dân sự, cảm biến lượng tử hỗ trợ thăm dò khoáng sản, theo dõi đứt gãy địa chất dự báo sớm thảm họa thiên nhiên, giám sát rò rỉ khí gas và nâng cao độ chính xác của kỹ thuật y sinh như máy cộng hưởng từ (MRI) chụp ảnh não bộ.
Tái cấu trúc hệ sinh thái đào tạo – khoa học – doanh nghiệp
Công nghệ lượng tử đòi hỏi nguồn lực khổng lồ về vốn, cơ sở hạ tầng siêu hiện đại (vật liệu siêu dẫn, phòng lab vô trùng, hệ thống làm lạnh tuyệt đối) và chất xám tinh hoa. Ngay cả các cường quốc cũng đối mặt áp lực duy trì chu kỳ rót vốn vì nhiều nhánh điện toán lượng tử vẫn ở giai đoạn thử nghiệm nền tảng, đối mặt với độ nhiễu lượng tử và chưa thương mại hóa diện rộng.
Do đó, thay vì cạnh tranh toàn diện, Việt Nam áp dụng chiến lược tiếp cận hệ sinh thái thực dụng, xác định các “hốc sinh thái” chiến lược (strategic niches), tận dụng hệ thống viễn thông và toán học sẵn có để giải quyết nhu cầu thực tiễn ngay lập tức. Các hướng ưu tiên gồm: thông tin và truyền thông lượng tử; mật mã hậu lượng tử; cảm biến lượng tử; vật liệu lượng tử; phát triển nguồn nhân lực và thiết lập chương trình quốc gia.
Cần xây dựng một chương trình quốc gia đặc biệt đào tạo chuyên sâu nguồn nhân lực lượng tử. Hiện nay, dù vật lý lượng tử đã được giảng dạy tại các trường đại học nhưng chương trình phần lớn mang tính lý thuyết hàn lâm, chưa hiện đại hóa để bắt kịp ứng dụng thực tiễn. Để làm chủ công nghệ có hàm lượng tri thức toán học, vật lý và khoa học máy tính khắc nghiệt, yếu tố con người phải được ưu tiên hàng đầu.
Mô hình hợp tác giữa nhà nước, viện trường và doanh nghiệp công nghệ tư nhân góp phần đẩy nhanh quá trình sáng tạo. Kinh nghiệm từ Mỹ cho thấy sự kết hợp linh hoạt giữa định hướng tài trợ của chính phủ và sự năng động, chấp nhận rủi ro của khối doanh nghiệp tư nhân là công thức thành công tối ưu. Sự tham gia của khối tư nhân Việt Nam tập trung nghiên cứu AI kết hợp công nghệ lượng tử, với hành trình dài hạn đòi hỏi sự bền bỉ về nhân lực và tài lực, giải quyết bài toán thương mại hóa và đào tạo nhân lực thực chiến.
Biến công nghệ lượng tử thành bệ phóng
Để phát triển công nghệ lượng tử, cần hợp tác quốc tế có chọn lọc, đi vào thực chất, mục tiêu tối thượng là tăng cường tự chủ của Việt Nam, ngăn chặn hình thành các mối phụ thuộc công nghệ mới vào nước ngoài. Việt Nam cần tận dụng ưu thế địa chính trị và sự năng động của nền kinh tế số để thiết lập vị thế trung tâm điều phối trong khu vực Đông Nam Á về nghiên cứu chiến lược lượng tử.
Song song với kiến tạo nền tảng đa phương tại ASEAN, Việt Nam chủ động mở rộng liên kết song phương với các cường quốc công nghệ châu Á nhằm đẩy nhanh tốc độ học hỏi và chuyển giao tri thức thực hành; xác lập rõ ràng các ưu tiên nghiên cứu chung, đặt AI, bán dẫn, lượng tử, vật liệu mới và năng lượng sạch làm lõi trung tâm của quan hệ đối tác.
Để biến lượng tử thành bệ phóng cho kinh tế và an ninh, chiến lược quốc gia cần quyết liệt triển khai ba trụ cột quản trị cốt lõi:
Thứ nhất, thiết lập cơ chế điều phối tập trung cao độ. Cần một trung tâm lượng tử quốc gia với tư cách cơ quan điều phối tối cao, trực tiếp giám sát dòng vốn và liên kết nhà nước, viện trường, doanh nghiệp tư nhân, lực lượng quốc phòng an ninh thành một khối thống nhất, tránh phân mảnh giữa các bộ, ngành.
Thứ hai, kích hoạt thị trường và thúc đẩy thương mại hóa nhanh. Các cơ quan quản lý cần xóa bỏ tư duy kiểm soát hành chính, chuyển sang tạo lập hành lang pháp lý linh hoạt khuyến khích khối tư nhân và startup tham gia sâu vào R&D lượng tử. Mô hình “sandbox” cần áp dụng ngay vào lĩnh vực này để giảm gánh nặng quy định, đẩy nhanh đưa nghiên cứu cảm biến lượng tử hay mã hóa từ phòng thí nghiệm ra sản phẩm thực tiễn. Đánh giá thành quả nghiên cứu phải thoát khỏi áp lực báo cáo thành tích ngắn hạn, tôn trọng quá trình tích lũy học thuật theo chuẩn mực quốc tế.
Thứ ba, các cơ quan quản trị rủi ro số và an ninh mạng quốc gia cần ban hành ngay lập tức lộ trình bắt buộc nâng cấp chuẩn mã hóa tại tất cả hệ thống trọng yếu: từ cơ sở dữ liệu bộ, ngành, hệ thống ngân hàng nhà nước đến lưới điện thông minh. Tất cả phải bắt đầu tích hợp chuẩn mật mã hậu lượng tử (PQC). Các tập đoàn công nghệ lớn đóng vai trò nhà thầu quốc gia cần chủ động xây dựng hệ sinh thái bảo mật bền vững làm lá chắn cho không gian mạng Việt Nam trước khi siêu máy tính lượng tử nước ngoài hoàn thiện.
Phát triển công nghệ lượng tử tại Việt Nam là phép thử toàn diện về tầm nhìn quản trị quốc gia, năng lực đổi mới sáng tạo và khả năng thích ứng chiến lược trong thế giới đa cực đầy biến động. Với các định hướng quyết liệt của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, cùng hệ thống chủ trương của Đảng và quy định của Chính phủ như Nghị quyết 57-NQ/TW, Nghị quyết 71-NQ/TW, Quyết định số 21/2026/QĐ-TTg, Việt Nam cần lộ trình lượng tử mang tính hệ sinh thái, lấy tự chủ chiến lược làm nguyên tắc bất di bất dịch. Tập trung nguồn lực vào “hốc sinh thái” khả thi, kiên quyết chống tư duy phong trào dàn trải, huy động khối doanh nghiệp tư nhân và chủ động thiết lập vị thế lãnh đạo khu vực ASEAN, Việt Nam hoàn toàn có cơ hội định vị vững chắc trong chuỗi giá trị toàn cầu.
