Trà Di Sản Tà Xùa: Báu Vật Rừng Núi Được Bảo Vệ Nghiêm Ngặt
Trong quần thể 200 cây trà được công nhận là di sản tại Tà Xùa, cây số 27 ở bản Bẹ nổi bật với tuổi đời 285 năm, được xem là cao tuổi nhất. Cạnh cây trà cổ thụ này, tấm bia Cây di sản Việt Nam được dựng lên trên nền xi măng bằng phẳng và khang trang. Do mọc trên sườn dốc um tùm, việc tiếp cận để chụp ảnh hay leo trèo khá khó khăn. Chủ nhân còn tăng cường bảo vệ bằng cách rào quanh gốc một lớp lưới B40 kiên cố. Nhờ những biện pháp này, kể từ khi được vinh danh, vùng trà di sản Tà Xùa được đánh giá là khỏe mạnh và an toàn nhất trong số các vùng trà di sản trên cả nước.
Hương Lạ Của Trà Cổ: Từ Gian Nan Đến Thăng Hoa
Nhớ lại những năm 2000, khi đường lên Tà Xùa – vùng đất được biết đến qua nhân vật Mị trong Vợ chồng A Phủ của nhà văn Tô Hoài – còn gai góc và nguy hiểm. Trước khi trở thành thiên đường mây nổi tiếng, mỗi sớm, sương mù dày đặc khiến đường trơn trượt, xe máy chở hai người cũng khó lên dốc. Các cây trà cổ thụ ở Mống Vàng, Chung Chinh, Tà Xùa A hầu như không thể tiếp cận, đặc biệt là vùng trà ở bản Bẹ.
Kỹ thuật chế biến trà thời đó còn thô sơ, thiếu điện, chỉ có cách làm trà xanh truyền thống: sao bằng chảo gang, vò bằng tay. Thành phẩm thường gãy vụn, ngoại hình xấu, nước pha ngả màu vàng đỏ, ít được ưa chuộng. Tuy nhiên, trà Tà Xùa vẫn tỏa ra hương hoa, chanh, mật độc đáo cùng vị chát thanh khác biệt.
Năm 2005, giá trà Tà Xùa chỉ 120.000 đồng/kg, với chưa đầy 10 người làm trà. Mẫu trà từ nhà Mùa A Khư ở Mống Vàng khi được mang về Hà Nội kiểm định đã khiến các chuyên gia ngành trà và Hiệp hội Chè Việt Nam ngạc nhiên bởi chỉ số ấn tượng và hương vị khác lạ. Dù thị trường khi ấy chỉ quen với trà xanh Thái Nguyên và khái niệm trà cổ thụ còn xa lạ, giá trà Tà Xùa đã tăng vọt lên 350.000 đồng/kg, cao hơn hẳn các vùng Shan cổ thụ khác như Suối Giàng hay Tủa Chùa.
Phục Tráng Và Phát Triển: Giữ Gìn Tinh Túy Trà Cổ
Vùng Tà Xùa không chỉ có trà cổ thụ lâu năm, mà còn khoảng 50 ha cây trà Shan tự nhiên trên trăm tuổi và 130 ha trà Shan được trồng bổ sung từ năm 1968. Tuy nhiên, trong quá trình mở rộng, việc chọn giống không kỹ đã dẫn đến trồng lẫn các giống trà hạt trung du và trà Sri Lanka lá đỏ, chiếm 10-15% diện tích. Điều này tạo ra thách thức trong việc sản xuất để làm nổi bật hương vị thuần khiết của trà Shan cổ thụ Tà Xùa.
Đơn vị sản xuất hàng đầu Shanam đã triển khai nhiều dự án như Phục tráng và phát triển vùng trà Shan tuyết Tà Xùa, mở rộng diện tích giống bản địa và vận động người dân đào bỏ cây ngoại lai. Những nỗ lực này nhận được sự ủng hộ rộng rãi, giúp bảo tồn vùng nguyên liệu chuẩn mực.
Theo nghiên cứu của GS-TS Nguyễn Quốc Vọng trong công trình Cây trà Shan rừng Việt Nam, trà Tà Xùa có hàm lượng polyphenol 49,1%, tannin 32,1% và EGCG 8,64 gr/100 gr – những chỉ số cao nhất trong các loại trà Việt, khẳng định chất lượng vượt trội.
Thách Thức Và Triển Vọng: Đối Mặt Với Hàng Giả, Hướng Đến Bền Vững
Một tín hiệu đáng mừng là dù được công nhận di sản, vùng trà Tà Xùa vẫn được người dân chăm sóc tốt, cây phát triển ổn định và khai thác hợp lý. Việc thành phẩm đạt giá cao giúp lợi ích quay về cộng đồng, khuyến khích bảo tồn và đầu tư vào kỹ thuật.
Tuy nhiên, từ sau năm 2010, khi trà Tà Xùa nổi tiếng hơn, nhiều người làm trà nhỏ lẻ đã tìm đến, mua nguyên liệu và bán sản phẩm với giá cao nhờ các câu chuyện marketing. Ngay tại cây di sản ở bản Bẹ, vào mùa du lịch, có người bán trà không rõ nguồn gốc với giá rẻ, gây nhiễu loạn thị trường và làm chậm quá trình phát triển trà cổ thụ.
Nhà báo người Mỹ Vanessa Facenda, chuyên gia về văn hóa trà, nhận định: Đặc thù của các vùng trà Shan cổ thụ như Tà Xùa gắn với yếu tố bản địa. Khi khai thác, cần hướng đến bảo tồn bền vững, kết hợp kỹ thuật và công nghệ để tiếp cận thị trường thế giới. Với sự nỗ lực không ngừng, hương trà Tà Xùa hứa hẹn sẽ lan tỏa xa hơn, mang đậm bản sắc Việt.
