Đà Nẵng đang xây dựng quy hoạch khảo cổ học đầu tiên ở miền Trung, giai đoạn 2026 – 2035, tầm nhìn đến năm 2055, nhằm chuyển từ bảo tồn từng di tích riêng lẻ sang nhận diện toàn bộ không gian khảo cổ, tích hợp dữ liệu vào quy hoạch đô thị và ứng dụng công nghệ số trong quản lý di sản.
Thực trạng: Hơn 300 di tích khảo cổ nhưng mới 20 di tích được xếp hạng
Sau hơn một thế kỷ nghiên cứu, Đà Nẵng đã phát hiện hơn 300 di tích, địa điểm và dấu tích khảo cổ, phản ánh tiến trình lịch sử liên tục từ thời tiền sử đến Champa, Đại Việt và khảo cổ học hàng hải. Tuy nhiên, áp lực từ đô thị hóa và phát triển hạ tầng ngày càng gia tăng.
Tại hội thảo khoa học Khảo cổ học TP.Đà Nẵng: Tiềm năng, thực trạng, định hướng quy hoạch, bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa do Sở VH-TT-DL TP.Đà Nẵng tổ chức cuối tháng 6 vừa qua, bà Trương Thị Hồng Hạnh, Giám đốc Sở VH-TT-DL Đà Nẵng, cho biết toàn thành phố hiện mới có khoảng 20 di tích khảo cổ được xếp hạng, chưa tương xứng với quy mô hệ thống di sản. Trong khi đó, nhiều di tích dưới lòng đất và dưới nước đang chịu sức ép từ các dự án xây dựng, chỉnh trang đô thị và chuyển đổi mục đích sử dụng đất.
Ông Hà Vỹ, Phó giám đốc Sở VH-TT-DL Đà Nẵng, cho biết dữ liệu khảo cổ vẫn phân tán, chưa được số hóa đồng bộ, chưa được tích hợp vào quá trình quy hoạch và quản lý đô thị. Việc nghiên cứu chủ yếu dừng ở từng điểm di tích, trong khi các nghiên cứu về cấu trúc phân bố, hành lang văn hóa và cảnh quan khảo cổ còn hạn chế, dẫn đến tình trạng "biết nhiều về từng điểm nhưng chưa hiểu đầy đủ về toàn bộ không gian khảo cổ học của thành phố". Nhiều kết quả nghiên cứu cũng chưa được chuyển hóa thành sản phẩm phục vụ giáo dục, du lịch và quản lý đô thị.
Đề xuất quy hoạch khảo cổ chuyên ngành đầu tiên ở miền Trung
TS Phạm Văn Triệu, Trưởng phòng Khảo cổ học lịch sử (Viện Khảo cổ học), đề xuất xây dựng Quy hoạch khảo cổ học TP.Đà Nẵng giai đoạn 2026 - 2035, tầm nhìn đến năm 2055. Theo ông, điểm cốt lõi của quy hoạch là chuyển từ bảo tồn từng di tích riêng lẻ sang nhận diện toàn bộ không gian khảo cổ với hệ thống địa tầng văn hóa liên tục từ Bàu Dũ, tiền Sa Huỳnh, Sa Huỳnh, Champa đến Đại Việt - Nguyễn.
Các cuộc khai quật tại vườn đình Khuê Bắc, Gò Cấm cho thấy lớp văn hóa Champa sớm nằm trực tiếp trên lớp Sa Huỳnh. Trong khi đó, quần thể Trà Kiệu - Đại Chiêm - Đồng Dương - Mỹ Sơn cùng hệ thống phòng thủ Cửa Hàn và các phát hiện tàu cổ ngoài khơi cho thấy Đà Nẵng là một không gian lịch sử - khảo cổ thống nhất trên cả đất liền lẫn biển.
TS Phạm Văn Triệu cho rằng quy hoạch khảo cổ học cần được xây dựng theo cách tiếp cận không gian - địa tầng tích hợp, kết hợp khảo cổ học với công nghệ hiện đại, quy hoạch đô thị và quản lý biển - đảo. Ông đề xuất xây dựng cơ sở dữ liệu khảo cổ học không gian, bổ sung vùng cảnh báo khảo cổ vào quy trình cấp phép xây dựng, thiết lập các cấp độ bảo tồn phù hợp và tăng cường liên kết bảo tồn hành lang di sản Champa - Đại Việt. Theo ông, nếu được triển khai, đây sẽ là quy hoạch khảo cổ chuyên ngành cấp tỉnh đầu tiên ở miền Trung, không chỉ phục vụ công tác bảo tồn mà còn có thể trở thành mô hình tham chiếu để nhiều địa phương tích hợp khảo cổ học vào quy hoạch phát triển đô thị bền vững.
Ứng dụng công nghệ số và khảo cổ học dưới nước
TS Đỗ Trường Giang, Phó viện trưởng Viện Khảo cổ học, đề xuất ưu tiên điều tra, kiểm kê toàn diện, xây dựng quy hoạch bảo tồn thống nhất, đẩy mạnh số hóa dữ liệu và ứng dụng các công nghệ như LiDAR, GIS, trí tuệ nhân tạo (AI) và mô hình thông tin di sản (HBIM) trong quản lý di tích. Ông cũng đề xuất ưu tiên phục dựng kỹ thuật số Phật viện Đồng Dương và tháp Mỹ Sơn A1, đồng thời xem cả vùng Quảng Nam - Đà Nẵng như một "hệ sinh thái di sản Amaravati" thống nhất để tăng cường liên kết bảo tồn và phát huy giá trị.
Với khảo cổ học dưới nước, TS Lê Thị Liên, Hội Khảo cổ học VN, cho rằng Đà Nẵng còn nhiều tiềm năng chưa được khai thác. Bà đề xuất xây dựng bản đồ di sản văn hóa dưới nước bằng công nghệ viễn thám, khảo sát lặn và GIS; gắn bảo tồn với quy hoạch không gian biển, phát triển bảo tàng hàng hải, trưng bày số và du lịch lặn có trách nhiệm. Theo bà, sau khi mở rộng địa giới, Đà Nẵng có đủ điều kiện hình thành một bảo tàng hàng hải tầm cỡ quốc gia, từng bước xây dựng "con đường di sản tàu đắm" trong tương lai.
Chuyển từ khảo cổ học truyền thống sang quản trị tài nguyên di sản
Bà Trương Thị Hồng Hạnh, Giám đốc Sở VH-TT-DL Đà Nẵng, cho biết thành phố đang chuyển từ khảo cổ học truyền thống sang khảo cổ học ứng dụng và quản trị tài nguyên di sản, làm nền tảng xây dựng Quy hoạch khảo cổ học giai đoạn 2026 - 2035, tầm nhìn đến năm 2055. Định hướng này nhấn mạnh việc tích hợp dữ liệu khảo cổ vào quy hoạch đô thị, ứng dụng công nghệ số trong quản lý di sản và phát huy giá trị khảo cổ gắn với phát triển bền vững.
