Hành Trình Về Những Ga Xép: Cẩm Giàng Và Quảng Trị Trong Văn Chương Và Ký Ức
Điểm dừng đầu tiên trong hành trình này là Cẩm Giàng, một địa danh thuộc xã Cẩm Giàng, Hải Phòng, nơi đã đi vào văn học Việt Nam qua truyện ngắn "Hai đứa trẻ" của nhà văn Thạch Lam. Đây cũng là nơi quen thuộc với những người yêu mến nhóm Tự lực Văn đoàn, một tổ chức văn học quan trọng trong thập niên 1930. Có những chuyến đi nhằm khám phá điều mới lạ, nhưng cũng có những hành trình chỉ để quay lại một trang viết cũ, tìm về ký ức văn hóa đang dần phai mờ.
Ga Cẩm Giàng: Nơi Giao Thoa Giữa Văn Chương Và Đời Thực
Cách Hà Nội khoảng 40 km, sau hơn một giờ di chuyển bằng tàu hỏa, tôi đã đặt chân đến ga Cẩm Giàng. Cảm nhận đầu tiên là sự vắng vẻ bao trùm. Khách xuống tàu tại ga này không nhiều, và những người lên tàu để tiếp tục hành trình đến Hải Phòng cũng hiếm hoi. Khi tất cả rời đi, chỉ còn lại tôi đứng một mình giữa ba đường ray. Khung cảnh này không mang nỗi buồn man mác như trong "Hai đứa trẻ", bởi thời điểm tôi đến là buổi trưa, không phải lúc chợ chiều ở phố huyện đã vãn. Tuy vậy, sự vắng lặng vẫn hiện hữu, tạo nên một cảm giác khó tả, không thể khiến tâm hồn con người trở nên vui vẻ.
Cảm giác này càng rõ rệt hơn khi tôi dừng chân tại "Nơi lưu niệm Tự lực Văn đoàn 1932-1942". Trước mắt là cánh cổng sắt bị khóa chặt, xung quanh không một bóng người. Phía sau cánh cổng, cây cỏ mọc hoang tàn, thấp thoáng những căn nhà không mái, không cửa, trông thật cô liêu. Có lẽ, nếu không phải là buổi trưa mà là lúc 9 giờ tối, thời điểm hai chị em Liên và An trong truyện chờ tàu, tôi chắc chắn không dám đứng một mình trước cánh cổng này. Tôi tự hỏi, liệu có mấy người khi xuống ga Cẩm Giàng biết được nơi đây từng lưu dấu những kỷ niệm gắn liền với Tự lực Văn đoàn, đặc biệt là nhà văn Thạch Lam (1910-1942).
Những sinh hoạt thường ngày của phố huyện, chợ quê, và cảnh chờ tàu từ Hà Nội qua thị trấn vào ban đêm đã được Thạch Lam khắc họa sống động trong "Hai đứa trẻ". Vì thế, nhắc đến Cẩm Giàng là phải nhắc đến tác phẩm này, và ngược lại. Tôi đã tìm được người chủ khu đất, mượn chùm chìa khóa để mở cánh cổng sắt của nơi lưu niệm. So với thời điểm thị trấn Cẩm Giàng tổ chức hội thảo khoa học về Tự lực Văn đoàn năm 2008, nơi này đã xuống cấp nghiêm trọng.
Đi sâu vào bên trong, bên cạnh ngôi nhà chính dùng để trưng bày là một ngôi nhà hoang khác. Ở đây, tôi ngửi thấy mùi rêu phong, mùi tro bụi từ những đống lá được dọn dẹp và đốt từ hôm trước. Không gian vắng lặng đến mức, khi mở khóa cửa ngôi nhà chính, chỉ còn tôi với những hình ảnh tư liệu của các thành viên Tự lực Văn đoàn như Nhất Linh, Khái Hưng, Hoàng Đạo, Thạch Lam. Các tác phẩm của nhóm nằm trên bàn phủ đầy bụi. Bề mặt tường bong tróc, ẩm mốc, bài thơ "Qua Cẩm Giàng" của Lữ Giang viết tháng 10/1986 dán trên tấm bảng cũng bị rách nát, bay chữ.
Thật khó tin khi ga Cẩm Giàng đã được cải tạo, nâng cấp và khoác lên diện mạo khang trang hơn vào cuối năm 2023, nhưng "Nơi lưu niệm Tự lực Văn đoàn 1932-1942" lại không được bảo tồn cẩn thận và phát huy giá trị như một di tích văn hóa đích thực. Dù hỏi mọi người xung quanh, họ đều biết rõ về nơi lưu niệm này, biết cả người chủ khu đất hay nguyên Phó Bí thư Đảng ủy thị trấn Cẩm Giàng Trần Quang Thông, người đã đề xuất đặt tên đường Thạch Lam năm 1996.
Khi rời nơi lưu niệm và quay lại sân ga, tôi bắt gặp khoảnh khắc đoàn tàu từ Hải Phòng đi Hà Nội dừng lại, bóng người lên xuống trong ánh nắng chiều. Tôi chợt nghĩ: Chẳng lẽ ga xép chỉ tồn tại trong văn chương hay trong những ký ức đang dần phai nhạt? Không mấy ai còn để tâm đến những nhà ga nhỏ, những chuyến tàu thường ngày và những điểm dừng ít được biết đến hay sao?
Con Người Của "Ga Xép": Phan Phước Hưng Và Hành Trình Lưu Giữ Ký Ức
Để trả lời cho câu hỏi đó, tôi phải đi ngược vào miền Trung, cụ thể là Nha Trang (Khánh Hòa), để gặp Phan Phước Hưng, sinh năm 1995, một người trẻ dành tình yêu lớn cho ngành đường sắt Việt Nam. Anh là người đứng đằng sau trang Nhà Ga Xép - một không gian trực tuyến thu hút hơn 30 nghìn người theo dõi, một fanpage trên Facebook, dành riêng cho những ai yêu ngành đường sắt nói chung và những nhà ga nhỏ, cùng những câu chuyện bình dị xoay quanh chúng.
Hơn ba năm trước, Nhà Ga Xép ra đời một cách tình cờ. Trong lúc dọn nhà, Hưng tìm lại được ổ cứng cũ chứa nhiều bức ảnh chụp tàu hỏa từ thời tuổi trẻ. Từ một nơi lưu giữ kỷ niệm cá nhân, trang dần trở thành điểm hẹn của những người yêu đường sắt Việt Nam, biến Nhà Ga Xép thành một trạm dừng ký ức chung. Chính nhờ Hưng, tôi đã được nghe câu chuyện về ga xép Quảng Trị, nằm nép mình không xa dòng Thạch Hãn hiền hòa.
Ga Quảng Trị: Chứng Nhân Lịch Sử Trên Mảnh Đất Anh Hùng
Hơn nửa thế kỷ trước, ga Quảng Trị từng là "tọa độ lửa" với tiếng bom đạn rền vang trong mùa hè 1972 khốc liệt. Bom đạn cày xới, khói lửa phủ kín, cả thị xã Quảng Trị gần như bị san phẳng. Khu vực nhà ga cũng không nằm ngoài vòng tàn phá đó. Sau ngày đất nước thống nhất, ga Quảng Trị cùng tuyến đường sắt đi qua vùng đất này được rà phá bom mìn, khôi phục và xây dựng lại bằng sức người, ý chí bền bỉ và tinh thần thép của những con người đi qua chiến tranh.
Ngày nay, khi non sông đã im lìm tiếng súng, ga Quảng Trị khoác lên mình dáng vẻ mộc mạc, tĩnh lặng và bình yên đến lạ thường. Nằm tại Km633+900 trên tuyến đường sắt Bắc - Nam, giữa hai ga Đông Hà và Diên Sanh, ga Quảng Trị chỉ là một nhà ga xép với quy mô ba đường đón gửi, dùng để đón tiễn và tổ chức tránh vượt các đoàn tàu xuôi nam, ngược bắc. Tuy mang cùng tên với tỉnh Quảng Trị anh hùng và cách di tích lịch sử Thành cổ Quảng Trị chưa đầy 2 km, các đoàn tàu khách lại không dừng đón trả khách tại đây mà chỉ dừng ở ga Đông Hà, tỉnh lỵ cũ của tỉnh Quảng Trị. Có lẽ vì thế mà ga Quảng Trị càng mang một vẻ lặng thầm riêng biệt.
Hưng kể, sân ga nhỏ ấy thường đón những vị khách rất đặc biệt. Đó thường là những cựu chiến binh tóc đã bạc, trở lại chiến trường xưa sau bao năm tháng, lặng lẽ nhớ về đồng đội, nhớ về một thời tuổi trẻ gửi lại nơi này. Ở ga Quảng Trị, người ta dễ bất giác đi chậm lại, nói khẽ hơn và thấy lòng mình trĩu xuống khi nghĩ về cái giá của hòa bình. Vì lẽ đó, ga Quảng Trị không chỉ là một nhà ga xép trên tuyến đường sắt Bắc - Nam mà còn là "chứng nhân" thầm lặng trên mảnh đất gió Lào cát trắng đầy bi tráng.
Nếu ai có dịp dừng chân nơi ga Quảng Trị, họ có thể nghe được tiếng gió, tiếng tàu và cả trong sự lặng im của không gian, những âm vang chưa bao giờ thật sự khép lại của một vùng đất anh hùng. Theo Hưng, ga xép không phải là thuật ngữ chính thức của ngành đường sắt mà là cách gọi thân thuộc dành cho những nhà ga nhỏ nằm xa trung tâm, nơi tàu chỉ dừng lại ít phút rồi đi tiếp. Nhưng chính ở những điều tưởng như nhỏ bé ấy, chúng ta có thể cảm nhận được nhịp sống chậm rãi, bình dị của người dân địa phương.
Tiếng còi tàu tu tu… xình xịch… xình xịch… vẫn vang lên ở Cẩm Giàng hay Quảng Trị, bánh sắt vẫn lăn đều trên đường ray Bắc-Nam. Và trong mỗi hành trình dài, luôn có một ga nhỏ bên đường đó. Nhà Ga Xép của Hưng luôn mở cửa, chờ những người bạn cũ, mới ghé vào, để kể thêm một câu chuyện, gửi thêm một kỷ niệm. Bài và ảnh: MẠNH HÀO.
