Khi còn là sinh viên kiến trúc, Nguyễn Ngọc Duy (ngụ TP.HCM) thường dừng lại ngắm nhìn căn nhà mang phong cách Đông Dương nằm lặng lẽ trong một con hẻm nhỏ ở Sài Gòn. “Căn nhà này có cảm xúc riêng của nó”, anh từng nghĩ. Nhiều năm sau, cơ duyên đưa anh quay trở lại nơi ấy, bắt đầu hành trình cải tạo căn nhà từng để lại nhiều ấn tượng thuở sinh viên thành một quán cà phê lưu giữ ký ức và hơi thở của phố thị xưa giữa lòng thành phố hiện đại.
Giữa những đổi thay không ngừng của đô thị, vẫn có những căn nhà cũ lặng lẽ tồn tại như những mảnh ký ức còn sót lại. Chúng không nổi bật giữa những công trình mới, cũng hiếm khi xuất hiện trên các cẩm nang du lịch, nhưng lại lưu giữ những câu chuyện của một thành phố đã đi qua nhiều lớp thời gian.
Nép mình trong một con hẻm yên tĩnh, căn nhà mà kiến trúc sư Nguyễn Ngọc Duy chọn làm quán cà phê không gây ấn tượng bằng biển hiệu lớn hay những góc check-in thời thượng. Điều khiến người ta nhớ về nơi này nằm ở cảm giác. Buổi sáng, nắng xuyên qua những ô cửa sắt, hắt lên nền gạch đã nhuốm màu thời gian. Buổi chiều, ánh sáng đổi hướng, len qua những mảng tường cũ. Đến tối, khi những chiếc đèn vàng được bật lên, cả không gian lại mang một tâm trạng khác. Mỗi thời khắc trong ngày dường như tạo nên một phiên bản riêng của căn nhà. “Có những ngày tôi ngồi đây và cảm thấy căn nhà này có cảm xúc riêng của nó”, anh Duy nói.
Cơ duyên với căn nhà cũ
Ít ai biết rằng trước khi trở thành quán cà phê, nơi này là căn nhà mà anh đã âm thầm yêu thích từ thời còn là sinh viên kiến trúc. Mỗi lần đi ngang qua, anh đều tò mò nhìn vào cánh cửa luôn đóng kín, tự hỏi điều gì đang hiện diện phía sau những bức tường cũ. Nhiều năm sau, khi biết căn nhà được cho thuê, anh xem đó như một cơ duyên. “Thực ra tôi thích căn nhà trước, rồi mới nghĩ đến chuyện kinh doanh”. Nghe hơi liều lĩnh nhưng có lẽ vì thế mà không gian này được tạo nên theo một cách khác. Nó không bắt đầu từ bài toán doanh thu hay xu hướng thị trường, mà từ tình yêu dành cho một ngôi nhà cũ.
Bài toán của việc chọn giữ lại những dấu vết thời gian
Trong thời đại mà nhiều công trình cũ bị phá bỏ để nhường chỗ cho những tòa nhà mới, Nguyễn Ngọc Duy chọn con đường khó hơn: Giữ lại. Anh giữ gần như nguyên vẹn mặt tiền mang phong cách Đông Dương không sơn mới để giữ lại lớp sơn cũ nhuốm màu thời gian, khoảng thông tầng lấy sáng tự nhiên, nền gạch cũ và nhiều mảng tường nguyên bản của căn nhà. Việc bảo tồn, theo anh, đôi khi còn tốn kém và phức tạp hơn làm mới hoàn toàn. Để lắp đặt hệ thống đường ống phục vụ hoạt động của quán, đội thi công phải tháo dỡ toàn bộ nền gạch rồi tỉ mỉ lát lại từng viên đúng vị trí ban đầu. Với những bức tường cũ, việc cải tạo cũng không hề dễ dàng khi gần như không ai còn biết chính xác loại vật liệu đã được sử dụng từ nhiều thập niên trước. Giữa những khó khăn ấy, anh vẫn quyết định giữ lại phần lớn cấu trúc nguyên bản, chỉ gia cố và xử lý lại những hạng mục cần thiết. “Bởi thời gian cũng là một loại chất liệu.”
Bên trong căn nhà, những chiếc ghế không giống nhau. Những chiếc tủ đến từ nhiều giai đoạn khác nhau. Các món đồ trang trí dường như không tuân theo bất kỳ quy tắc đồng bộ nào. Nhưng chính sự không hoàn hảo ấy lại tạo nên linh hồn của không gian. Niềm yêu thích đồ cũ đã theo anh nhiều năm. Anh sưu tầm chúng như cách người ta lưu giữ ký ức. Mỗi món đồ đều có xuất xứ, có câu chuyện riêng và mang theo dấu vết của một đời sống đã đi qua. “Tôi thích những thứ thật. Khi một món đồ đã đi qua vài chục năm, cảm giác mà nó mang lại hoàn toàn khác.”
Phần lớn những món đồ cũ trong quán không chỉ để trưng bày mà vẫn được sử dụng mỗi ngày. Ở một góc nhỏ, chiếc máy nghe nhạc đĩa than vẫn hoạt động sau nhiều năm. Anh thích cảm giác đặt chiếc đĩa lên mâm quay, lắng nghe tiếng rè rất nhẹ vang lên trước khi âm nhạc cất tiếng.
Trong nhiều năm làm nghề kiến trúc, anh dành sự quan tâm đặc biệt cho những căn nhà và chung cư cũ của thành phố. Đó không chỉ là những công trình kiến trúc đơn thuần mà còn là nơi lưu giữ ký ức của nhiều thế hệ cư dân. “Tôi rất thích đi dạo trong các khu chung cư cũ của Sài Gòn. Mỗi nơi đều có một câu chuyện riêng, một nhịp sống riêng. Có những góc nhỏ mà nếu chỉ nhìn từ bên ngoài sẽ không thấy điều gì đặc biệt, nhưng khi bước vào bên trong lại cảm nhận được rất nhiều lớp văn hóa và ký ức của thành phố”, anh nói.
Theo anh, giá trị lớn nhất của những công trình cũ không nằm ở tuổi đời hay vẻ ngoài hoài cổ, mà nằm ở những trải nghiệm mà chúng tích lũy qua thời gian. Một bức tường cũ có thể từng chứng kiến nhiều thế hệ sinh sống. Một ô cửa sổ có thể đã tồn tại qua nhiều lần đổi thay của khu phố. Những điều đó tạo nên chiều sâu mà các công trình mới khó có thể sở hữu ngay từ đầu. Chính vì vậy, khi cải tạo căn nhà, anh đã không cố gắng biến nó thành một không gian hoàn toàn mới. Thay vào đó, anh lựa chọn cách đối thoại với những gì vốn đã tồn tại. Nhiều chi tiết được giữ lại không phải vì giá trị vật chất, mà vì chúng góp phần kể lại câu chuyện của căn nhà. “Có những vết cũ mà tôi thấy đẹp hơn cả một bức tường mới sơn. Nó cho mình biết nơi này đã từng trải qua điều gì.”
Điều giữ chân khách không chỉ là vẻ đẹp
Tuy nhiên, Nguyễn Ngọc Duy cho rằng việc lưu giữ ký ức hay tạo nên một không gian đẹp chưa bao giờ là đủ. Theo anh, những người trẻ ngày nay có gu thẩm mỹ và khả năng cảm nhận cuộc sống tốt hơn nhiều. Họ không chỉ nhìn vào cách bài trí hay những chi tiết mang tính hoài niệm trên bề mặt. “Nếu chỉ dừng lại ở chuyện decor, làm cho đẹp để chụp hình thì khách có thể đến một lần, hai lần rồi thôi. Điều quan trọng hơn là không gian đó có tạo được cảm xúc hay không, có khiến người ta muốn quay lại hay không”, anh chia sẻ.
Với anh, giá trị của một nơi chốn nằm ở những trải nghiệm mà nó mang lại cho con người. Đó có thể là cảm giác bình yên khi ngồi dưới một ô cửa đón nắng, là sự tò mò trước một món đồ cũ mang theo câu chuyện riêng, hay đơn giản là cảm giác được sống chậm lại giữa một thành phố luôn chuyển động. Chính tinh thần ấy đã khiến căn nhà trở thành điểm hẹn của nhiều người làm sáng tạo. Kiến trúc sư, nhiếp ảnh gia, nhà thiết kế, nghệ sĩ hay những người đơn giản chỉ yêu vẻ đẹp cũ kỹ thường tìm đến đây như một nơi để dừng lại, quan sát và tận hưởng nhịp sống chậm hơn giữa lòng thành phố.
“Đây là lần đầu tiên mình đến quán, mình đến vì khá ấn tượng với mặt ngoài của không gian này. Giữa những ngôi nhà hiện đại tường xây hiện đại xung quanh, căn nhà lọt thỏm mà rất ấn tượng”, Châu Anh (ngụ phường Xóm Chiếu, TP. HCM) chia sẻ. Cô nàng với đam mê hội họa đi cùng bạn đến thưởng thức đồ uống và phác họa không gian mặt tiền quán một cách rất thơ.
Nhiều du khách nước ngoài cũng ghé qua. Họ tìm thấy trong căn nhà này một hình ảnh Sài Gòn khác với những gì xuất hiện trong các cẩm nang du lịch. Chỉ đơn giản là một phần ký ức vẫn còn tồn tại giữa thành phố đang đổi thay từng ngày. Trong một thành phố luôn chuyển động, những nơi như thế giống như chiếc neo nhỏ giữ con người lại với ký ức.
Và có lẽ điều đáng nhớ nhất ở căn nhà này không nằm ở việc nó là một quán cà phê. Mà nằm ở câu chuyện về cách một người chọn giữ lại những dấu vết của thời gian, để giữa lòng Sài Gòn hiện đại, vẫn còn những khoảng lặng cho người ta ngồi xuống, quan sát và cảm nhận thành phố theo một nhịp điệu khác.
