Ngành xuất bản Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức và cơ hội lớn trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ. Công nghệ đang định hình lại cách ngành xuất bản sáng tạo, phân phối và tiếp nhận tri thức. Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung Luật Xuất bản (dự thảo Luật) được kỳ vọng sẽ có những điểm mới đột phá, mở đường cho sự phát triển của ngành. Ông Nguyễn Nguyên - Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã có những chia sẻ về vai trò của Hội Xuất bản Việt Nam cũng như những nội dung quan trọng trong dự thảo Luật.
Hội Xuất bản bảo vệ quyền và lợi ích của người làm xuất bản
Theo ông Nguyễn Nguyên, Hội Xuất bản Việt Nam trước đây là tổ chức được Đảng và Nhà nước giao nhiệm vụ, sau đó chuyển thành tổ chức xã hội - nghề nghiệp. Dù có sự chuyển dịch, tính chất và chức năng của Hội không thay đổi nhiều. Một trong những chức năng quan trọng nhất là góp phần bảo vệ quyền và lợi ích của người làm nghề xuất bản, đồng thời phát triển ngành, phát triển thị trường và văn hóa đọc. Ông nhấn mạnh: “Đây là nhiệm vụ trọng tâm, lớn nhất của Hội trong nhiều năm qua, và sẽ tiếp tục được chú trọng trong thời gian tới.”
Nhìn lại từ ngày đầu thành lập, Hội Xuất bản đã có nhiều đóng góp ý nghĩa, đặc biệt trong việc tham gia xây dựng thể chế, phát triển thị trường và văn hóa đọc. Giải thưởng Sách Quốc gia (trước đây là Giải thưởng Sách Việt Nam) do Hội phối hợp tổ chức là một dấu ấn nổi bật. Qua 8 kỳ Giải thưởng Sách Quốc gia và hơn 10 kỳ Giải thưởng Sách Việt Nam, các hoạt động này đã góp phần tôn vinh người làm sách, người viết sách và phục vụ bạn đọc. Tuy nhiên, ông cũng thừa nhận rằng dấu ấn của Hội trong việc bảo vệ quyền lợi hội viên, phát triển thị trường và xây dựng thể chế vẫn còn hạn chế, do cả nguyên nhân khách quan và chủ quan.
Nhiệm vụ trọng tâm của Hội Xuất bản trong thời gian tới
Ông Nguyễn Nguyên cho rằng Hội Xuất bản cần tập trung vào một số nhiệm vụ quan trọng. Thứ nhất, Hội phải sâu sát với các thành viên, nắm bắt tâm tư, nguyện vọng của hội viên để đề xuất cơ chế chính sách hỗ trợ phát triển ngành. Thứ hai, Hội cần phối hợp chặt chẽ với các cơ quan để tham gia đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực, vì hiện nay nhân lực ngành chưa theo kịp yêu cầu phát triển. Thứ ba, Hội cần quan tâm phát triển văn hóa đọc, không chỉ tham gia chấm giải thưởng mà còn lan tỏa giá trị giải thưởng đến cộng đồng.
Đặc biệt, Hội cần tham gia sâu vào chuyển đổi số. Hơn một nửa số thành viên của Hội đã tham gia vào xuất bản và phát hành điện tử. Hội cần coi chuyển đổi số là nhiệm vụ trọng tâm, đi vào chiều sâu và có tổ chức bộ máy phù hợp. Mặc dù đã có Trung tâm Chuyển đổi số, nhưng hoạt động còn hạn chế. Ngoài ra, Hội cần tham gia tích cực vào công tác đấu tranh bảo vệ bản quyền, đặc biệt trong bối cảnh có sự tham gia của đối tác quốc tế. Trung tâm bảo vệ bản quyền sách Việt Nam đã được thành lập nhưng chưa đi vào hoạt động do những nguyên nhân chủ quan. Ông nhấn mạnh: “Hội cần thay đổi cách tiếp cận để Trung tâm đi vào hoạt động, cùng với việc tham gia phát triển văn hóa đọc và xây dựng thể chế. Thiếu đi công tác này, vai trò của Hội sẽ mờ nhạt.”
Những điểm mới trong dự thảo Luật Xuất bản
Về định hướng “đổi mới phương thức quản lý, tăng cường hậu kiểm và quản lý nội dung số”, ông Nguyễn Nguyên giải thích rằng xuất bản thuộc lĩnh vực an ninh tư tưởng văn hóa, nên cần giải quyết thỏa đáng giữa tiền kiểm và hậu kiểm. Hiện nay, yêu cầu chính là tăng cường hậu kiểm. Lĩnh vực phát hành xuất bản phẩm đã được đưa vào ngành nghề kinh doanh hậu kiểm, các thủ tục hành chính cơ bản đã được tháo gỡ. Vai trò của chính quyền địa phương trong hậu kiểm rất lớn, cần ứng dụng công nghệ để hỗ trợ công tác này.
Dự thảo Luật cũng quy định chi tiết về in nối bản, in lậu và làm giả xuất bản phẩm nhằm tăng cường xử lý vi phạm bản quyền. Ông cho biết đây là nội dung tâm huyết, vì thời gian qua có nhiều khó khăn trong chống in lậu, sách giả. Các vụ sách lậu, sách giả có thể bị xử lý hình sự theo Điều 192 Bộ luật Hình sự, nhưng xử lý hành chính còn bất cập. Luật Xuất bản sửa đổi sẽ quy định cụ thể để không để lại khoảng trống pháp lý. Khi vấn đề pháp lý được giải quyết, vai trò của cơ quan thanh tra, kiểm tra, an ninh và trinh sát sẽ phát huy hiệu quả, cùng với sự cảnh giác của người làm xuất bản.
Về trách nhiệm của đơn vị trung gian trong bảo vệ bản quyền trên môi trường số, ông Nguyễn Nguyên cho biết Luật Sở hữu trí tuệ và các luật khác đã có quy định. Trong Luật Xuất bản, các đơn vị trung gian là chủ thể mới tham gia sâu vào hoạt động xuất bản, dù không làm sách nhưng cung cấp nền tảng. Tinh thần là không phát sinh thêm thủ tục hành chính, mà đề cao trách nhiệm của các đơn vị này, sau đó là hậu kiểm của cơ quan quản lý nhà nước.
Liên quan đến mục tiêu xây dựng tập đoàn xuất bản - truyền thông chủ lực quốc gia đến năm 2030 theo Chỉ thị 04-CT/TW, dự thảo Luật đưa ra các nguyên tắc để các đơn vị báo chí - truyền thông tham gia tổ hợp tập đoàn, không quy định cụ thể mô hình vì đã có Luật Doanh nghiệp. Ông hy vọng các cơ chế mới sẽ tạo điều kiện cho địa phương thành lập nhà xuất bản (NXB) số với quy mô gọn, gắn với công nghệ. Dù tham gia mô hình nào, NXB vẫn phải đảm bảo chức năng nội dung khi quyết định xuất bản, tuân thủ chính sách pháp luật và phục vụ phát triển xã hội.
Bài viết kết thúc với lời cảm ơn từ phóng viên và lời mời gọi bạn đọc gửi review sách về chuyên mục “Cuốn sách tôi đọc” của Tri Thức - Znews.
