Báo động mất cân đối tuyển sinh đại học 2025: Ngành hot quá tải, lĩnh vực then chốt thiếu người học
Báo cáo từ Vụ Giáo dục Đại học, Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) đã chỉ ra một thực trạng đáng lo ngại trong công tác tuyển sinh đại học năm 2025. Sự chênh lệch trong lựa chọn ngành học của thí sinh tiếp tục diễn ra mạnh mẽ, với các ngành hot thu hút quá nhiều người học, trong khi nhiều lĩnh vực quan trọng khác lại rơi vào tình trạng vắng bóng sinh viên.
Con số báo động từ 12 nhóm ngành đào tạo
Theo số liệu thống kê, có đến 12 nhóm ngành đào tạo có quy mô tuyển sinh dưới 10.000 sinh viên mỗi nhóm, với tổng cộng chỉ 70.603 sinh viên nhập học. Con số này tương đương với 10,5% tổng lượng người học trên cả nước, tạo nên một "khoảng lặng" đáng báo động cho các lĩnh vực then chốt của nền kinh tế.
Đáng chú ý, một số ngành được coi là "mạch máu" cho sự phát triển bền vững lại nằm ở nhóm đáy của sự lựa chọn. Cụ thể, ngành Khoa học sự sống chỉ có trên 4.800 sinh viên, Khoa học tự nhiên gần 4.700 sinh viên, và Toán cùng thống kê thu hút gần 4.200 sinh viên.
Ngành nông nghiệp và môi trường: Thách thức từ sự thiếu hụt nhân lực
Nhóm ngành Nông, lâm nghiệp và thủy sản chỉ có gần 5.600 sinh viên theo học, một con số quá thấp so với tiềm năng của Việt Nam - một quốc gia tự hào về thế mạnh nông nghiệp xuất khẩu. Câu hỏi đặt ra là: Khi công nghệ 4.0 tràn ngập cánh đồng, ai sẽ là người vận hành, nghiên cứu giống và tối ưu hóa chuỗi cung ứng nếu giới trẻ tiếp tục quay lưng với đồng ruộng?
Tương tự, lĩnh vực môi trường và bảo vệ môi trường cũng chỉ thu hút được hơn 6.500 người học. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và ô nhiễm đang trở thành bài toán sống còn, sự thiếu hụt chuyên gia môi trường trong tương lai sẽ là một thách thức lớn đối với các mục tiêu phát triển xanh và bền vững của quốc gia.
Tâm lí chọn nghề của thế hệ trẻ: Ưu tiên lợi nhuận nhanh
Hiện tượng này phản ánh rõ rệt tâm lí chọn nghề của thế hệ trẻ hiện nay: Họ ưu tiên những ngành có khả năng sinh lời nhanh, làm việc trong môi trường văn phòng máy lạnh và né tránh các công việc vất vả, đòi hỏi nghiên cứu hoặc thực địa.
Trong số hơn 681.000 thí sinh nhập học đại học năm 2025, có tới hơn 146.000 em chọn nhóm ngành Kinh doanh và quản lí, chiếm tỉ lệ 21%. Nếu không có sự điều tiết kịp thời, Việt Nam có thể rơi vào kịch bản: Thừa nhân viên văn phòng nhưng thiếu nhà khoa học cơ bản; thừa người làm dịch vụ nhưng thiếu kĩ sư sản xuất và chế biến chất lượng cao.
Nguy cơ thiếu hụt nhân lực cho sản xuất công nghiệp
Việc thiếu hụt người học ở nhóm ngành Sản xuất và chế biến, với chỉ 9.659 sinh viên, là một minh chứng rõ ràng về nguy cơ mà nền sản xuất công nghiệp nội địa đang phải đối mặt. Nền kinh tế có thể thiếu đội ngũ kĩ thuật trình độ cao để tiếp nhận chuyển giao công nghệ, từ đó cản trở quá trình phát triển.
Giải pháp: Cần "bàn tay hữu hình" để điều tiết
Nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này nằm ở thị trường lao động: Thu nhập thấp, lộ trình thăng tiến chậm và môi trường làm việc khắc nghiệt của các ngành khoa học cơ bản, nông lâm nghiệp đã tạo ra rào cản lớn.
Để thay đổi bức tranh này, không thể chỉ dựa vào công tác tư vấn hướng nghiệp từ các trường đại học. Cần có những chính sách vĩ mô mạnh mẽ hơn, bao gồm:
- Mở rộng các gói học bổng và miễn giảm học phí cho những ngành đặc thù và khoa học cơ bản, tương tự như chính sách dành cho ngành sư phạm.
- Nhà nước và doanh nghiệp cần phối hợp chặt chẽ để tạo ra những vị trí việc làm với đãi ngộ xứng đáng cho các chuyên gia trong lĩnh vực nông nghiệp, môi trường và khoa học.
Định hướng phát triển nhân lực STEM và công nghệ chiến lược
Giáo sư Tiến sĩ Chử Đức Trình, Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ (Đại học Quốc gia Hà Nội), nhấn mạnh rằng nền kinh tế Việt Nam đang chuyển đổi mạnh mẽ sang các lĩnh vực công nghệ cao như công nghệ thông tin, điện tử viễn thông, bán dẫn vi mạch, tự động hóa, trí tuệ nhân tạo và công nghệ y sinh học. Để đáp ứng yêu cầu này, cần giải quyết bài toán thiếu hụt nhân lực chất lượng cao.
Giáo sư Tiến sĩ Nguyễn Tiến Thảo, Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học (Bộ GD&ĐT), cho biết năm 2026 sẽ tiếp tục thúc đẩy tuyển sinh vào các lĩnh vực công nghệ chiến lược như bán dẫn, hạt nhân, đường sắt và chương trình tài năng. Dự kiến sẽ có chính sách học bổng STEM dành cho nhóm thí sinh thuộc top 30% có kết quả tốt các môn Toán, Vật lí, Hóa, Sinh và tiếng Anh trúng tuyển nhóm ngành công nghệ chiến lược.
Tiến sĩ Đặng Văn Huấn, Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học (Bộ GD&ĐT), chỉ ra rằng nguồn nhân lực chất lượng cao trong các lĩnh vực STEM đã trở thành yếu tố cạnh tranh cốt lõi giữa các quốc gia. Sự thiếu hụt đội ngũ nhân lực STEM có trình độ và kĩ năng đáp ứng yêu cầu của các tập đoàn công nghệ lớn là rào cản cho việc thu hút đầu tư và chuyển dịch cơ cấu kinh tế.
Thay đổi cơ cấu đào tạo để đáp ứng nhu cầu thị trường
Theo Thứ trưởng Bộ GD&ĐT Lê Quân, tỉ lệ sinh viên theo học các khối khoa học kĩ thuật, công nghệ và khoa học sức khỏe hiện mới chiếm khoảng 30% tổng số sinh viên nhập học, vẫn thấp so với nhu cầu phát triển. Ông nhấn mạnh sự thay đổi nhanh chóng của thị trường lao động dưới tác động của trí tuệ nhân tạo, tự động hóa và phân tích dữ liệu đòi hỏi các trường phải chủ động tái cơ cấu ngành nghề đào tạo.
Trong thời gian tới, các cơ sở đào tạo được khuyến khích mở rộng các ngành công nghệ mũi nhọn, khoa học sức khỏe, khoa học sự sống, công nghiệp văn hóa và chương trình đào tạo bằng ngoại ngữ, đồng thời tăng cường hợp tác với doanh nghiệp và đối tác quốc tế để đảm bảo nguồn nhân lực đáp ứng được yêu cầu phát triển bền vững của đất nước.
