Chuyên gia giải mã thời gian chờ cấp bằng sáng chế: Chiến lược hay trì hoãn?
Để làm sáng tỏ những thắc mắc xung quanh thời gian chờ đợi kéo dài để được cấp Bằng độc quyền sáng chế, phóng viên đã có cuộc trao đổi với các chuyên gia hàng đầu trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ tại Việt Nam. Các diễn giả bao gồm ông Lê Huy Anh, Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ; ông Phạm Nghiêm Xuân Bắc, Chủ tịch Hội Sở hữu trí tuệ Việt Nam (VIPA), Tổng Giám đốc Công ty Vision & Associates; và Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trương Ngọc Kiểm, Phó Trưởng ban Khoa học và Đổi mới sáng tạo, Giám đốc Công viên Công nghệ cao và Đổi mới sáng tạo, Giám đốc Trung tâm Chuyển giao tri thức và Hỗ trợ khởi nghiệp - Đại học Quốc Gia Hà Nội.
Trì hoãn thẩm định: Quyền lợi hợp pháp và chiến lược kinh doanh
Ông Lê Huy Anh, Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ, giải thích rằng thời gian từ ngày nộp đơn đến ngày cấp bằng có thể kéo dài vài năm, nhưng nguyên nhân chính không phải do sự chậm trễ của cơ quan quản lý. Theo quy định pháp luật, người nộp đơn có quyền yêu cầu thẩm định nội dung trong một thời hạn nhất định. Trước đây, thời hạn này lên tới 42 tháng, nhưng Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2025 đã rút ngắn xuống còn 36 tháng, có hiệu lực từ ngày 1/4/2026. Trên thực tế, nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nước ngoài, thường nộp yêu cầu thẩm định vào giai đoạn cuối của thời hạn, khiến quá trình bị kéo dài. Ông nhấn mạnh rằng cơ quan quản lý không thể tiến hành thẩm định nếu không có yêu cầu hợp lệ từ người nộp đơn.
Ba lợi ích khổng lồ từ việc trì hoãn thẩm định
Ông Phạm Nghiêm Xuân Bắc, Chủ tịch Hội Sở hữu trí tuệ Việt Nam, phân tích rằng trong khi doanh nghiệp Việt Nam thường coi bằng sáng chế như một "giấy chứng nhận" để khẳng định công nghệ và muốn có nhanh chóng, các tập đoàn quốc tế lại xem đơn sáng chế là công cụ chiến lược. Việc chủ động trì hoãn yêu cầu thẩm định nội dung mang lại ba lợi ích lớn:
- Trì hoãn chi phí: Doanh nghiệp có khoảng 3 năm để thăm dò thị trường. Nếu công nghệ không khả thi về mặt thương mại, họ có thể không nộp yêu cầu thẩm định, tiết kiệm đáng kể các phí thẩm định, tra cứu, cấp bằng và duy trì hiệu lực.
- Linh hoạt điều chỉnh phạm vi bảo hộ: Trong giai đoạn chờ thẩm định, người nộp đơn có quyền sửa đổi yêu cầu bảo hộ trong giới hạn nội dung đã công bố. Điều này cho phép họ điều chỉnh theo diễn biến công nghệ và thị trường, bao gồm phản ứng với sản phẩm của đối thủ cạnh tranh.
- Tạo sự bất định cho đối thủ: Một đơn sáng chế trong giai đoạn chờ cấp bằng tạo ra "vùng xám chiến lược", khiến đối thủ khó xác định ranh giới bảo hộ cuối cùng, buộc họ phải thận trọng hơn trong đầu tư và phát triển sản phẩm.
Ông Bắc cũng chỉ ra rằng hệ thống nộp đơn quốc tế theo Hiệp ước Hợp tác sáng chế (PCT) cho phép kéo dài giai đoạn quốc tế lên đến 30-31 tháng, giúp doanh nghiệp đánh giá thị trường và trì hoãn chi phí ở từng quốc gia, đặc biệt hữu ích cho doanh nghiệp vừa và nhỏ và startup.
Thời gian chờ: Không phải lỗ hổng mà là thông lệ quốc tế
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trương Ngọc Kiểm khẳng định rằng việc một số đơn sáng chế có thời gian xử lý kéo dài không phải là "lỗ hổng" của pháp luật Việt Nam, mà phản ánh sự vận hành phù hợp với thông lệ quốc tế như Công ước Paris và Hiệp ước Hợp tác sáng chế. Ông giải thích rằng sáng chế là tài sản trí tuệ có chi phí nghiên cứu và bảo hộ cao, do đó doanh nghiệp cần thời gian để đánh giá khả năng thương mại hóa, tìm kiếm đối tác hoặc đàm phán chuyển giao công nghệ. Kinh nghiệm từ các quốc gia như Hoa Kỳ, Nhật Bản và Hàn Quốc cho thấy đơn sáng chế trong giai đoạn chờ vẫn có giá trị trong định giá công nghệ, gọi vốn hoặc tài trợ đổi mới sáng tạo. Ông nhấn mạnh: "Thời gian chờ không phải là khoảng trống bị lãng phí, mà là một phần có chủ đích trong thiết kế của hệ thống sở hữu trí tuệ hiện đại."
Bài học thay đổi tư duy cho doanh nghiệp Việt Nam
Ông Phạm Nghiêm Xuân Bắc đưa ra khuyến nghị rằng doanh nghiệp Việt Nam cần thay đổi cách tiếp cận, không nên coi bằng sáng chế chỉ như một "tấm huân chương", mà phải nhìn nhận nó như một công cụ chiến lược trong kinh doanh. Trong khi doanh nghiệp Việt thường hoàn thiện sản phẩm rồi mới đăng ký bảo hộ, doanh nghiệp quốc tế xây dựng chiến lược sở hữu trí tuệ song hành với chiến lược kinh doanh, tính toán kỹ lưỡng thời điểm thẩm định và phạm vi bảo hộ. Ông cũng lưu ý rằng việc rút ngắn thời hạn yêu cầu thẩm định từ 42 tháng xuống 36 tháng theo Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2025 phản ánh nỗ lực cân bằng lợi ích, giúp giảm tình trạng bất định kéo dài trên thị trường.
Để không bị tụt hậu, doanh nghiệp Việt Nam cần chủ động theo dõi cơ sở dữ liệu sáng chế quốc tế như PATENTSCOPE ngay từ khi đơn quốc tế được công bố, nhằm nhận diện xu hướng công nghệ và dự báo khả năng gia nhập thị trường của đối thủ. Về dài hạn, doanh nghiệp nên hướng tới việc khai thác sở hữu trí tuệ như một loại tài sản có thể định giá và tham gia vào các hoạt động tài chính, thay vì chỉ tập trung vào ngăn cấm sao chép.
