Đảng và Nhà nước luôn coi giáo dục và đào tạo, cùng với khoa học và công nghệ là quốc sách hàng đầu. Nhiều chủ trương, chính sách lớn đã được ban hành nhằm thúc đẩy đổi mới và phát triển mạnh mẽ giáo dục, đạt được những kết quả quan trọng. Tuy nhiên, giáo dục và đào tạo vẫn còn nhiều khó khăn, hạn chế, chưa thực sự trở thành động lực then chốt cho sự phát triển bứt phá của đất nước.
Nghiên cứu toàn diện về thể chế giáo dục
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Huy Hoàng, Phó Viện trưởng Khoa học Giáo dục Việt Nam, trong bối cảnh triển khai Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam được giao chủ trì đề tài khoa học và công nghệ cấp quốc gia: Hoàn thiện thể chế phát triển hệ thống giáo dục nhằm góp phần tạo động lực phát triển nhanh và bền vững đất nước trong điều kiện mới. Đề tài tập trung nghiên cứu cơ sở lý luận, kinh nghiệm quốc tế, đánh giá những điểm nghẽn, hạn chế và bất cập, từ đó đề xuất giải pháp khắc phục để hoàn thiện thể chế phát triển hệ thống giáo dục.
Vai trò của thể chế trong phát triển giáo dục
Tiến sĩ Trịnh Thị Anh Hoa, Giám đốc Trung tâm nghiên cứu chính sách Giáo dục, nhấn mạnh rằng thể chế đóng vai trò kiến tạo nền tảng, định hướng khuôn khổ vận hành thông qua hệ thống pháp luật, đồng thời quản lý và kiểm soát để duy trì phát triển bền vững. Thể chế giáo dục hiệu quả là yếu tố then chốt nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và tạo động lực cốt lõi cho phát triển nhanh và bền vững.
Tuy nhiên, các nghiên cứu bước đầu cho thấy thể chế giáo dục nước ta đang có những điểm nghẽn. Khung pháp lý với các văn bản pháp luật còn chồng chéo, thiếu tính đồng bộ. Cơ chế quản lý nặng tính hành chính, thiếu linh hoạt trước biến động thực tiễn. Đáng chú ý, việc phân cấp, phân quyền giữa trung ương và địa phương chưa hiệu quả, cơ chế tự chủ tại các cơ sở giáo dục còn hạn chế, kìm hãm đổi mới sáng tạo.
Những bất cập trong hệ thống pháp luật giáo dục
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Như Hà, Phó Vụ trưởng Pháp chế (Bộ Giáo dục và Đào tạo), cho rằng bản chất của hoàn thiện thể chế giáo dục là tạo ra một hệ sinh thái nơi sự sáng tạo được tôn trọng, trách nhiệm giải trình được thực thi và mọi tiềm năng con người được khơi thông. Thống kê đến ngày 31/12/2025 cho thấy có 591 văn bản quy phạm pháp luật liên quan giáo dục còn hiệu lực, trong đó 453 thông tư gây chồng chéo, rủi ro cho quá trình triển khai. Ví dụ điển hình là sự chồng chéo pháp lý tạo gánh nặng tích hợp lên Chương trình Giáo dục Phổ thông với 26 luật chuyên ngành yêu cầu lồng ghép nội dung vào trường học.
Giải pháp từ kinh nghiệm quốc tế
Tiến sĩ Nguyễn Thị Hảo, Phó Giám đốc Trung tâm nghiên cứu nguồn nhân lực, dựa trên nghiên cứu kinh nghiệm từ Nhật Bản, Trung Quốc, Singapore, Nga, Pháp, Phần Lan và Hoa Kỳ, đề xuất hoàn thiện thể chế giáo dục Việt Nam cần đổi mới tư duy lãnh đạo và quản lý. Cần phân cấp mạnh mẽ cho địa phương trong thực thi chính sách chiến lược, xây dựng cơ chế vận hành đi kèm phân cấp, phân quyền rõ ràng, đặc biệt cho mô hình quản lý gắn với chính quyền địa phương hai cấp. Đồng thời, cần khuyến khích khu vực tư tham gia vào phát triển giáo dục, chú trọng chuyển đổi số, ban hành hướng dẫn về đạo đức AI và bảo mật dữ liệu cá nhân, phát triển khung pháp lý thúc đẩy sử dụng AI an toàn.
Chuyển từ quản lý sang quản trị
Giáo sư, Tiến sĩ Lê Anh Vinh, Viện trưởng Khoa học Giáo dục Việt Nam, nhấn mạnh cần chuyển mạnh từ tư duy quản lý kiểm soát sang tư duy quản trị phát triển, thực hiện phân cấp, phân quyền thực chất. Nghiên cứu cho thấy một sở giáo dục, nhà trường hay hiệu trưởng khó chịu trách nhiệm thực sự nếu không có quyền quyết định tương xứng, ngân sách linh hoạt, đội ngũ đủ năng lực và dữ liệu tin cậy. Phân quyền đúng nghĩa phải đi kèm bốn điều kiện: rõ thẩm quyền, bảo đảm nguồn lực, đủ năng lực và minh bạch trách nhiệm.
Ngoài ra, một hệ thống giáo dục công bằng cần sử dụng tài chính công để bù đắp bất bình đẳng, quan tâm vùng khó khăn, hỗ trợ nhóm yếu thế và bảo vệ các lĩnh vực quan trọng cho tương lai quốc gia dù chưa có lợi nhuận ngắn hạn. Thể chế giáo dục trước hết không phải là thể chế quản lý trường lớp, mà là thể chế nuôi dưỡng con người làm giáo dục.
Cơ hội từ Nghị quyết 71-NQ/TW
Giáo sư Lê Anh Vinh nhấn mạnh Nghị quyết 71-NQ/TW của Bộ Chính trị không chỉ đưa ra yêu cầu mới về đột phá phát triển giáo dục mà còn là cơ hội lớn để đổi mới mạnh mẽ và hoàn thiện thể chế. Nghiên cứu và đề xuất định hướng, giải pháp cho hoàn thiện thể chế giáo dục giai đoạn tới cần bảo đảm toàn diện từ thể chế pháp luật, quản trị, tài chính, dữ liệu đến phát triển đội ngũ. Điều đó không chỉ góp phần đổi mới giáo dục mà còn xây dựng năng lực phát triển dài hạn của đất nước.
