Hà Nội đối mặt áp lực từ mật độ đại học cao
Thủ đô Hà Nội hiện tập trung khoảng một phần ba tổng số trường đại học, học viện và cao đẳng trên toàn quốc, với 97 trường đại học, học viện và 33 trường cao đẳng. Số lượng sinh viên học tập tại đây chiếm tới 40% tổng số sinh viên cả nước, tạo ra gánh nặng đáng kể cho hệ thống hạ tầng đô thị. Trong khu vực nội đô, có 26 trường đại học nằm ở những vị trí trung tâm, nhiều cơ sở sở hữu diện tích đất hạn chế và cơ sở vật chất chưa đáp ứng tiêu chuẩn hiện hành. Tình trạng này không chỉ làm gia tăng sự quá tải về hạ tầng mà còn gây ra những tác động tiêu cực đến các khu dân cư xung quanh.
Chủ trương di dời: Yêu cầu tất yếu để cải thiện đô thị
Kiến trúc sư Phạm Thanh Tùng, Chánh Văn phòng Hội Kiến trúc sư Việt Nam, nhấn mạnh rằng việc di dời các trường đại học cũng như các cơ sở sản xuất gây ô nhiễm là yêu cầu tất yếu nếu thành phố muốn giảm áp lực hạ tầng và nâng cao chất lượng sống cho người dân. Chủ trương này đã được đề ra từ hơn 10 năm trước, nhưng quá trình triển khai vẫn còn chậm chạp do nhiều nguyên nhân khác nhau. Để tránh tái diễn sự trì trệ, các biện pháp thực chất cần được áp dụng ngay trong thời gian tới.
Định hướng này đã được cụ thể hóa rõ nét trong Quy hoạch Tổng thể Thủ đô với tầm nhìn 100 năm. Trong bối cảnh Hà Nội đang phải đối mặt với áp lực ngày càng gay gắt từ dân số, giao thông và hạ tầng đô thị, việc di dời các trường đại học được kỳ vọng sẽ góp phần cải thiện không gian sống tại khu vực nội đô, nâng cao chất lượng đô thị và thúc đẩy sự phát triển của các cực tăng trưởng mới ở vùng ngoại vi.
Mục tiêu sử dụng quỹ đất sau di dời: Ưu tiên cải thiện chất lượng sống
Theo Tiến sĩ Nguyễn Quang, nguyên Giám đốc Chương trình định cư con người Liên hợp quốc (UN-Habitat), di dời không đơn thuần là chuyển đổi vị trí mà là một cơ hội để tái cấu trúc và thiết kế lại cách thức vận hành đô thị. Điều này vừa giúp gìn giữ chiều sâu lịch sử của Hà Nội, vừa mở ra không gian phát triển mới cho tương lai. Điểm mấu chốt trong kế hoạch này là sự kiên định trong việc thực hiện mục tiêu sử dụng quỹ đất sau khi di dời.
Theo định hướng quy hoạch, thành phố sẽ không xây dựng thêm các cơ sở giáo dục đại học mới trong khu vực đô thị trung tâm. Các trường có diện tích nhỏ và cơ sở vật chất chưa đạt chuẩn sẽ được di dời toàn bộ ra ngoài nội đô, với sự hỗ trợ từ thành phố về hạ tầng tại địa điểm mới. Những trường đã đầu tư đồng bộ (cơ sở 1) sẽ được giữ lại để chuyển đổi dần thành trung tâm đào tạo trình độ cao, nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ và khởi nghiệp. Phần đào tạo sinh viên đại học chính quy và ký túc xá sẽ được chuyển ra các khu đô thị đại học mới.
Đối với quỹ đất từ các cơ sở giáo dục đại học và y tế sau khi di dời, Hà Nội ưu tiên chuyển đổi thành công viên cây xanh, bãi đỗ xe, tiện ích công cộng chất lượng cao, phục vụ giáo dục phổ thông hoặc các hoạt động nghiên cứu, đổi mới sáng tạo. Thành phố không phát triển nhà ở thương mại trên các khu đất này, nhằm góp phần cải thiện chất lượng sống của người dân tại khu vực nội đô và giảm áp lực đô thị.
Hình thành các đô thị đại học và động lực phát triển mới
Với cách tiếp cận mới, việc di dời sẽ trở thành cơ hội để tái cấu trúc không gian đô thị, đồng thời nâng tầm các cơ sở giáo dục đại học của Thủ đô, gắn liền với công cuộc đổi mới và sáng tạo của quốc gia. Hà Nội định hướng hình thành các đô thị đại học tại các đô thị vệ tinh, đặc biệt tập trung ở phía tây với hạt nhân là Khu đô thị đại học Hòa Lạc.
Bên cạnh khoảng 1.000 ha đã được quy hoạch cho Đại học Quốc gia Hà Nội, thành phố sẽ bố trí thêm khoảng 1.500 ha để phát triển đô thị đại học kết hợp với Khu công nghệ cao Hòa Lạc. Mục tiêu là hình thành một trung tâm đầu não về khoa học kỹ thuật công nghệ cao, chuyển giao công nghệ và khởi nghiệp quốc gia. Ngoài ra, một số khu vực khác như đô thị Xuân Mai-Chương Mỹ cũng được quy hoạch cho giáo dục và đào tạo. Định hướng này được kỳ vọng sẽ tạo ra lực hút và động lực phát triển mạnh mẽ cho các đô thị vệ tinh.
Làm rõ thông tin về phát triển nhà ở xã hội
Gần đây, dư luận đã dành sự quan tâm đặc biệt và đặt ra nhiều câu hỏi khi có thông tin cho rằng thành phố sẽ sử dụng quỹ đất sau di dời để phát triển nhà ở xã hội. Thông tin này xuất phát từ việc Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội ban hành Kế hoạch số 107/KH-UBND về nâng cao hiệu quả quản lý, sử dụng và khai thác quỹ nhà thuộc sở hữu nhà nước. Trong đó có nội dung: “Song song với quá trình di dời các trường đại học ra khỏi thành phố, nghiên cứu, tham mưu chuyển đổi quỹ nhà này sang nhà ở tái định cư hoặc nhà ở xã hội”.
Tuy nhiên, Sở Quy hoạch-Kiến trúc Hà Nội đã làm rõ rằng nội dung cụ thể của Kế hoạch số 107/KH-UBND chỉ liên quan đến Dự án cải tạo, sửa chữa nhà sinh viên A1 tại khu Pháp Vân-Tứ Hiệp. Dự án này khởi công từ năm 2009 nhưng sau hơn 15 năm vẫn chưa phát huy hiệu quả. Do đó, thành phố đang tiến hành đánh giá tình trạng công trình để xem xét chuyển đổi công năng thành nhà ở tái định cư hoặc nhà ở xã hội, chứ không áp dụng cho toàn bộ quỹ đất sau di dời các trường đại học.
Yếu tố then chốt để thành công
Để chủ trương di dời được thực thi hiệu quả, không chỉ dựa vào quy hoạch mà còn cần có sự kiên định và quyết tâm chính trị mạnh mẽ từ phía thành phố Hà Nội. Sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp, ngành, địa phương, các cơ sở giáo dục đại học và sự đồng hành của doanh nghiệp tham gia đầu tư xây dựng cơ sở trường học, hạ tầng giao thông là yếu tố then chốt đảm bảo thành công của kế hoạch này. Chỉ khi tất cả các bên cùng chung tay, Hà Nội mới có thể biến thách thức thành cơ hội, tái cấu trúc không gian đô thị một cách bền vững và nâng cao chất lượng sống cho người dân.
