Kinh tế nhà nước: Nâng chất thay vì mở rộng lượng để vươn tầm quốc tế
Là thành phần đặc biệt quan trọng trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, việc phát triển khu vực kinh tế nhà nước thật sự vững mạnh, đảm đương vai trò chủ đạo, tiên phong, dẫn dắt và hỗ trợ các thành phần kinh tế khác cùng phát triển có ý nghĩa quyết định. Điều này góp phần thực hiện thắng lợi mục tiêu đến năm 2030 và tầm nhìn đến năm 2045 của đất nước.
Nội hàm rõ ràng và cơ hội mới
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Kinh tế Việt Nam, cho biết qua các thời kỳ phát triển, khu vực kinh tế nhà nước luôn được khẳng định giữ vai trò chủ đạo. Tuy nhiên, tại Nghị quyết 79/NQ-TW, lần đầu tiên nội hàm, chức năng và cơ chế vận hành của các bộ phận cấu thành kinh tế nhà nước được xác định rõ ràng và cụ thể.
Theo đó, khu vực kinh tế nhà nước gồm 9 thành tố chủ yếu:
- Đất đai và tài nguyên khoáng sản
- Các công trình kết cấu hạ tầng do Nhà nước đầu tư xây dựng
- Ngân sách nhà nước
- Dự trữ quốc gia
- Các quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách
- Doanh nghiệp nhà nước
- Tổ chức tín dụng nhà nước
- Vốn nhà nước tại doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ từ 50% vốn điều lệ trở xuống
- Đơn vị sự nghiệp công lập
Việc xác định rõ nội hàm, chức năng và cơ chế vận hành mở ra cơ hội xử lý quan hệ giữa khu vực kinh tế nhà nước với doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp tư nhân đúng nguyên tắc thị trường. Đồng thời, vai trò của Nhà nước được thể hiện nổi bật thông qua hoạt động kinh doanh, quản lý, phân bổ và sử dụng hiệu quả các nguồn lực then chốt như ngân sách, đất đai, tài nguyên, hạ tầng, tín dụng và dự trữ quốc gia.
Mục tiêu táo bạo và yêu cầu tái cấu trúc
Giáo sư, Tiến sĩ Trần Thọ Đạt, Chủ tịch Hội đồng khoa học và đào tạo tại Đại học Kinh tế quốc dân, nhận định điểm quan trọng là Nghị quyết 79/NQ-TW đặt ra yêu cầu tái cấu trúc mạnh mẽ khu vực kinh tế nhà nước với trọng tâm nâng chất thay vì mở rộng lượng.
Trong khu vực doanh nghiệp nhà nước, Nghị quyết nêu rõ các nhiệm vụ và giải pháp cụ thể như thúc đẩy đầu tư, phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh để kinh doanh hiệu quả và bền vững. Đồng thời, nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống quản trị doanh nghiệp, tiếp tục cơ cấu vốn nhà nước tại doanh nghiệp và đổi mới, sắp xếp lại doanh nghiệp nhà nước.
Mục tiêu cụ thể là đến năm 2030, phấn đấu có 50 doanh nghiệp nhà nước vào nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất Đông Nam Á và từ 1 đến 3 doanh nghiệp nhà nước vào nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới. Hiện nay, Việt Nam đã có một số tập đoàn nhà nước lớn trong các lĩnh vực then chốt như viễn thông, năng lượng và tài chính ngân hàng.
Quản trị hiện đại và thách thức thể chế hóa
Nghị quyết 79/NQ-TW đặt mục tiêu 100% tập đoàn kinh tế và tổng công ty nhà nước áp dụng nguyên tắc quản trị của OECD. Đây là điểm tựa chính sách quan trọng về phương thức quản trị theo hướng hiện đại và hội nhập quốc tế, giúp doanh nghiệp nhà nước chuyển từ "quản lý" sang "quản trị" theo cơ chế thị trường.
Điều này nâng cao tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và chuẩn mực quốc tế, tạo nền tảng củng cố niềm tin của xã hội, thị trường và các đối tác quốc tế đối với doanh nghiệp nhà nước.
Tuy nhiên, thách thức lớn nhất trong việc thể chế hóa Nghị quyết 79/NQ-TW là làm thế nào chuyển hóa tinh thần cải cách thành các quy định pháp luật đủ rõ và đủ mạnh, nhưng vẫn có sự linh hoạt cho quá trình thực thi. Cần tránh tình trạng thiết kế chính sách theo hướng an toàn và nặng về kiểm soát rủi ro.
Cơ chế đặc biệt và giải pháp nền tảng
Theo các chuyên gia kinh tế, điểm nổi bật của Nghị quyết 79/NQ-TW là làm rõ khái niệm vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước trong những ngành, lĩnh vực then chốt, thiết yếu và chiến lược, cùng vai trò dẫn dắt, hỗ trợ các thành phần kinh tế khác cùng phát triển.
Từ định hướng này, vấn đề rất quan trọng trong quá trình triển khai là xây dựng các cơ chế, chính sách đặc biệt và chương trình hành động cụ thể nhằm phát triển kinh tế nhà nước trong một không gian mới đã được mở rộng hơn. Yêu cầu bao gồm hoàn thiện thể chế về kinh tế nhà nước, cải thiện môi trường kinh doanh và nguyên tắc quản lý, phát triển đối với các thành tố của kinh tế nhà nước.
Đồng thời, cần tháo gỡ những điểm nghẽn và nút thắt trong tiếp cận nguồn lực nhà nước, có chế độ đãi ngộ thu hút nhân tài và chính sách bảo vệ cán bộ để phát huy tinh thần dám nghĩ, dám làm, dám dấn thân và dám chịu trách nhiệm.
Luật sư Nguyễn Hồng Chung, Chuyên gia chính sách đầu tư và Phó Chủ tịch Liên chi hội Tài chính Khu công nghiệp Việt Nam, cho rằng để triển khai Nghị quyết 79/NQ-TW hiệu quả, cần tập trung vào những nhóm giải pháp nền tảng:
- Thống nhất tiêu chí xác định các lĩnh vực then chốt, thiết yếu và chiến lược của kinh tế nhà nước, đồng thời rà soát lại danh mục nắm giữ vốn nhà nước theo tiêu chí đó.
- Đối với doanh nghiệp nhà nước, cần thực hiện chuẩn hóa hệ thống KPI và cơ chế công bố thông tin doanh nghiệp.
- Làm sạch và đồng bộ hóa dữ liệu về tài sản nhà nước, đất đai và vốn đầu tư nhà nước.
- Xử lý dứt điểm các dự án thua lỗ và kém hiệu quả kéo dài để khôi phục niềm tin thị trường.
Khi các giải pháp này được thực hiện hiệu quả, chúng sẽ giúp nền kinh tế phân bổ nguồn lực tốt hơn, củng cố niềm tin thị trường và kéo theo khu vực tư nhân cùng phát triển. Từ đó, góp phần quan trọng vào mục tiêu xây dựng nền kinh tế Việt Nam độc lập, tự chủ, phát triển nhanh và bền vững.
