Trong cuốn sách Lịch sử bí mật của vàng - Huyền thoại, Tiền tệ, Chính trị và Quyền lực, tác giả Dominic Frisby, một nhà bình luận tài chính người Anh, đã lý giải nguyên nhân vàng luôn giữ được sức mua bền vững qua nhiều thế hệ, ngay cả khi tiền giấy liên tục mất giá. Bằng những phép so sánh giữa giá cả hàng hóa, nhà ở, dầu mỏ và thu nhập trong nhiều thập niên, ông chỉ ra rằng thứ thay đổi không phải giá trị thực của tài sản, mà là sức mua của đồng tiền dùng để đo lường chúng.
Thu nhập không theo kịp giá cả
Dominic Frisby minh họa sự chênh lệch giữa chi phí sinh hoạt và thu nhập bằng những con số thực tế. Năm 1970, giá một pint bia (khoảng 568 ml) tại Anh thấp hơn nhiều so với hiện nay. Đến năm 2025, giá bia tăng khoảng 33 lần, trong khi lương trung bình chỉ tăng khoảng 22 lần. Tại Mỹ, thu nhập trung bình tăng khoảng 10 lần trong cùng giai đoạn, nhưng nhiều tài sản và chi phí thiết yếu tăng nhanh hơn đáng kể.
Theo tác giả, những mặt hàng có nguồn cung dồi dào và năng suất cải thiện như sữa hay máy giặt có mức tăng giá thấp. Ngược lại, nhà ở, học phí đại học và xe hơi tăng mạnh hơn nhiều. Nguyên nhân chính nằm ở nợ: khi ngân hàng cho vay mua nhà, vay học phí, lượng tiền mới xuất hiện trong nền kinh tế. Nợ càng nhiều, tiền càng nhiều, đẩy giá tài sản lên. Trong khi đó, thu nhập người lao động không tăng tương ứng.
“Nếu lương ở Anh tăng mạnh như giá nhà, thì mức lương trung bình hiện nay sẽ vào khoảng 100.000 bảng”, ông nhận xét. Thực tế, con số này chưa bằng một phần ba mức đó, khiến nhiều người cảm thấy thành quả lao động không còn mang lại khả năng chi trả như trước.
Vàng là thước đo sức mua thực
Điểm đáng chú ý là khi thay đổi cách đo lường: thay vì dùng USD hay bảng Anh, hãy dùng vàng. Nếu tính bằng USD, giá dầu tăng mạnh sau năm 1971, khi Mỹ chấm dứt chuyển đổi USD sang vàng. Nhưng nếu định giá dầu bằng vàng, mức biến động chủ yếu nằm trong khoảng 0,04-0,12 ounce vàng mỗi thùng. Dầu mỏ ngày nay không đắt hơn mà còn rẻ hơn so với thập niên 1950-1960 nếu quy đổi sang vàng.
Tương tự với bất động sản. Tính bằng USD, giá nhà trung bình ở Mỹ tăng không ngừng, tỷ lệ giá nhà trên thu nhập đạt mức kỷ lục. Nhưng quy đổi sang ounce vàng, một căn nhà trung bình ở Mỹ ngày nay rẻ hơn so với thập niên 1960, thậm chí thấp hơn một số giai đoạn trong thập niên 1980 và 1990. Tại Anh, kết quả còn bất ngờ hơn: căn nhà trung bình tính bằng vàng có giá tương đương những năm 1950.
Ngay cả thu nhập cũng thay đổi theo góc nhìn này. Xét danh nghĩa, tiền lương tăng theo thời gian, nhưng nếu đo bằng vàng, thu nhập trung vị ở Mỹ và Anh đang ở mức thấp nhất kể từ những năm 1970, ngoại trừ giai đoạn vàng lập đỉnh năm 1980.
Dominic Frisby cho rằng điều con người gọi là “giá cả tăng” thực chất phản ánh sự suy giảm sức mua của tiền giấy, chứ không phải giá trị thực của hàng hóa. Ông không khẳng định vàng là lời giải cho mọi vấn đề, nhưng những số liệu buộc người đọc phải đặt câu hỏi về giá trị của đồng tiền định giá. Đó là lý do vàng, sau hàng nghìn năm lịch sử, vẫn được xem là công cụ lưu giữ giá trị của sức lao động qua thời gian.
