Đắk Lắk, địa phương có diện tích trồng mía lớn nhất cả nước, đang đối mặt với khủng hoảng do làn sóng đường nhập lậu và đường giá rẻ từ nước ngoài. Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường Đắk Lắk, niên vụ 2024-2025, toàn tỉnh có gần 45.000 ha mía, sản lượng ước đạt hơn 2,9 triệu tấn, đứng đầu về diện tích và thứ hai về sản lượng. Tuy nhiên, doanh nghiệp tồn kho hơn 103.000 tấn đường, giá mía giảm sâu, nhiều hộ nông dân thua lỗ và có nguy cơ bỏ cây mía.
Doanh nghiệp tồn kho lớn, nông dân thua lỗ
Theo bà Nguyễn Thị Hoàng Anh - Phó tổng giám đốc Công ty Cổ phần Mía đường 333, niên vụ 2024-2025, doanh nghiệp gặp nhiều khó khăn do thời tiết bất lợi, chi phí sản xuất tăng cao, giá đường liên tục giảm. Đặc biệt, tình trạng đường nhập lậu và gian lận thương mại tác động mạnh đến tiêu thụ. Công ty tồn kho tới 19.160 tấn đường. Ông K.V.S.R. Subbaiah - Tổng giám đốc Công ty TNHH Công nghiệp KCP Việt Nam - cho biết đường giá rẻ từ Thái Lan được đưa qua Lào và Campuchia rồi thẩm thấu vào Việt Nam, tạo cạnh tranh không lành mạnh do không chịu thuế. Ngành đường hiện chịu thuế VAT 8% và dự kiến tăng lên 10% từ ngày 1/1/2027, trong khi đường nhập lậu tràn vào khiến doanh nghiệp trong nước khó cạnh tranh.
Áp lực dồn về vùng nguyên liệu khi giá mía liên tục giảm. Bà Phan Thị Nội (xã M'Drắk) có gần 3ha mía, sản lượng giảm từ hơn 80 tấn vụ trước xuống còn khoảng 35 tấn do mưa kéo dài. Giá mía chỉ khoảng 550 đồng/kg, trong khi chi phí phân bón, làm đất và nhân công tăng, tiền công chặt mía khoảng 270.000 đồng/tấn, khiến người trồng gần như không có lãi. "Năm ngoái còn thu gần 200 triệu đồng, năm nay chỉ còn khoảng 80 triệu đồng. Chưa thấy vụ mía nào thảm như năm nay", bà Nội nói. Chị Lê Thị Sen (xã Cư Prao) cho biết 1 ha mía chỉ đạt khoảng 45 tấn, bán giá 500 đồng/kg, sau trừ chi phí lỗ hơn 10 triệu đồng. "Giá như thế này thì không muốn làm mía nữa", chị Sen bày tỏ.
Đường lậu bịt đầu ra đường nội địa
Ông Nguyễn Văn Lộc - Chủ tịch Hiệp hội Mía đường Việt Nam - cho biết đường nhập lậu chủ yếu từ Thái Lan qua biên giới Campuchia và Lào. Lượng siro ngô HFCS nhập khẩu tăng mạnh, thay thế đường mía trong ngành thực phẩm và đồ uống, khiến sức tiêu thụ đường nội địa suy giảm. "Đường nhập lậu gần như đã bịt đầu ra của đường nội địa. Dù giá đường liên tục giảm (hiện chỉ còn khoảng 15.000-16.000 đồng/kg) nhưng vẫn rất khó bán. Hàng tồn kho lớn khiến giá thu mua mía nguyên liệu tại ruộng giảm chỉ còn khoảng 1.000-1.200 đồng/kg, ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập của hàng chục nghìn hộ trồng mía", ông Lộc nói. Ông đề xuất kiểm soát chặt nguồn gốc xuất xứ đường lưu thông, tăng cường quản lý thuế để hạn chế tiêu thụ đường nhập lậu.
Theo khảo sát tháng 3/2026 của Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Đắk Lắk, niên vụ 2024-2025, lượng đường tồn kho của các doanh nghiệp trong tỉnh lên tới hơn 103.000 tấn, chiếm gần 18% tổng lượng đường tồn kho cả nước. Trong đó, Công ty TNHH Công nghiệp KCP Việt Nam tồn hơn 52.641 tấn, Công ty CP Mía đường Tuy Hòa tồn 28.788 tấn, Công ty CP Mía đường 333 tồn gần 19.160 tấn và Công ty Mía đường Đắk Lắk tồn 2.601 tấn.
Kiến nghị hỗ trợ và kiểm soát đường nhập lậu
Ông Lương Nguyễn Minh Triết - Bí thư Tỉnh ủy, Trưởng đoàn ĐBQH tỉnh Đắk Lắk - cho biết tỉnh đã ghi nhận những vướng mắc, đặc biệt là áp lực từ đường nhập lậu. "Đắk Lắk có vùng nguyên liệu mía lớn nhưng nhiều nông dân không còn mặn mà thu hoạch vì giá mía xuống thấp, trong khi tiền thuê nhân công nhiều thời điểm còn cao hơn số tiền bán mía. Tỉnh kiến nghị Trung ương sớm ban hành các chính sách hỗ trợ ngành mía đường, đồng thời tăng cường kiểm soát đường nhập lậu, bảo vệ doanh nghiệp chế biến và đảm bảo sinh kế cho hàng chục nghìn hộ dân trồng mía", ông Triết nói.
