Nợ Xấu: Từ 'Cục Máu Đông' Đến Cơ Hội Tái Sinh Trong Nền Kinh Tế
Sau mỗi giai đoạn tăng trưởng nóng, nợ xấu thường tích tụ như những "cục máu đông" làm tắc nghẽn dòng chảy tín dụng, khiến doanh nghiệp khó tiếp cận nguồn vốn mới, ngân hàng suy giảm hiệu quả hoạt động, và nền kinh tế đối mặt với nguy cơ giảm tốc. Tuy nhiên, kinh nghiệm quốc tế cho thấy, nợ xấu không phải là gánh nặng vĩnh viễn mà có thể trở thành một loại tài sản đặc biệt nếu được quản lý trong một cơ chế thị trường phù hợp. Từ góc nhìn này, thị trường mua bán nợ đã ra đời như một thành phần không thể thiếu của hệ thống tài chính hiện đại, mở ra cánh cửa chuyển hóa từ điểm nghẽn sang cơ hội tái cấu trúc.
Nợ Xấu: Không Chỉ Là Vấn Đề Kỹ Thuật Mà Là Nguồn Lực Bị Đóng Băng
Nợ xấu không đơn thuần là vấn đề kỹ thuật trong hệ thống ngân hàng. Đằng sau mỗi khoản nợ là một dự án dang dở, một tài sản chưa được khai thác hiệu quả, hoặc một doanh nghiệp đang vật lộn với khó khăn vận hành. Khi các khoản nợ này bị "đóng băng", một phần nguồn lực quan trọng của nền kinh tế cũng bị tắc nghẽn, tạo ra hiệu ứng dây chuyền từ việc tín dụng thu hẹp, đầu tư suy giảm, đến tăng trưởng bị kìm hãm. Nhiều quốc gia đã thay đổi cách tiếp cận, thay vì xử lý nợ xấu bằng phương thức hành chính, họ xây dựng thị trường mua bán nợ nơi các khoản nợ được định giá, chuyển nhượng, tái cấu trúc, và thậm chí "tái sinh" thành những cơ hội đầu tư mới.
Bài học điển hình đến từ Hàn Quốc sau cuộc khủng hoảng tài chính châu Á năm 1997. Quốc gia này đã triển khai mô hình xử lý nợ xấu tập trung, đồng thời mở cửa thị trường cho các nhà đầu tư tham gia. Cách làm này không chỉ giúp xử lý nhanh khối lượng lớn nợ xấu mà còn tạo ra một thị trường thứ cấp sôi động. Ông Moon Youngso, Tổng Giám đốc Công ty TNHH Mua bán nợ Welcome (Hàn Quốc), nhận định rằng, từ góc nhìn của một tổ chức quốc tế đang hoạt động tại Việt Nam, Công ty Quản lý tài sản của các tổ chức tín dụng Việt Nam (VAMC) đóng vai trò then chốt trong tiến trình xử lý nợ xấu và ổn định hệ thống ngân hàng. "Cơ chế xử lý tập trung đã góp phần giảm áp lực nợ xấu và tạo nền tảng cho phục hồi kinh tế", ông Moon Youngso chia sẻ.
Những Điểm Nghẽn Cần Tháo Gỡ Ở Thị Trường Việt Nam
Trong hơn một thập kỷ qua, Việt Nam đã đạt được nhiều kết quả tích cực trong xử lý nợ xấu, với tỷ lệ nợ xấu từng bước được kiểm soát và hệ thống ngân hàng được củng cố, góp phần ổn định kinh tế vĩ mô. Tuy nhiên, nếu nhìn sâu hơn, thị trường mua bán nợ vẫn chưa hình thành đầy đủ. Phần lớn các khoản nợ xấu vẫn được xử lý theo phương thức truyền thống, thông qua trích lập dự phòng, thu hồi tài sản bảo đảm, hoặc chuyển giao cho các tổ chức như VAMC hay Công ty Mua bán nợ Việt Nam (DATC). Hoạt động mua bán nợ theo cơ chế thị trường, với sự cạnh tranh và định giá minh bạch, vẫn còn nhiều hạn chế.
Nhiều khoản nợ vẫn bị đóng băng, chưa được tái cấu trúc hiệu quả, dẫn đến tài sản bảo đảm xuống giá theo thời gian, doanh nghiệp mất cơ hội phục hồi, và ngân hàng tiếp tục đối mặt với rủi ro. Ông Nguyễn Quốc Hùng, Tổng Thư ký Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam, cho rằng muốn xử lý nợ xấu triệt để phải có công cụ hữu hiệu. Nghị quyết 79 đã nêu rõ vai trò của VAMC và DATC, nhưng để triển khai hiệu quả, cần xây dựng đề án cụ thể và tổ chức thực hiện đồng bộ. "Một trong những điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là hành lang pháp lý liên quan đến xử lý tài sản bảo đảm. Quy trình xử lý còn kéo dài, chi phí cao, phát sinh nhiều tranh chấp. Điều này không chỉ làm giảm giá trị tài sản mà còn khiến nhà đầu tư e ngại tham gia thị trường", ông Hùng phân tích.
Nâng Cao Năng Lực Và Định Hướng Phát Triển Thị Trường
Năng lực tài chính và công cụ của các tổ chức xử lý nợ trên thực tế còn hạn chế. VAMC, dù đóng vai trò trung tâm, vẫn chưa thật sự trở thành một "nhà tạo lập thị trường". Theo ông Đặng Đình Thích, Quyền Tổng Giám đốc VAMC, yêu cầu xử lý nợ xấu hiện nay đã vượt ra ngoài phạm vi kỹ thuật, trở thành nội dung quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế. VAMC cần được nâng cao năng lực và bổ sung công cụ để tham gia sâu hơn vào quá trình tái cấu trúc hệ thống ngân hàng.
Sự ra đời của Nghị quyết 79 của Bộ Chính trị được xem là một dấu mốc quan trọng, với điểm mới căn bản là lần đầu tiên, việc phát triển thị trường mua bán nợ được đặt trong tổng thể chiến lược phát triển kinh tế. Thị trường này cần vận hành theo nguyên tắc thị trường, minh bạch, với sự tham gia của nhiều chủ thể, bao gồm cả nhà đầu tư trong và ngoài nước. Ông Moon Youngso cho rằng VAMC cần trở thành cầu nối thu hút vốn đầu tư, phản ánh đúng xu hướng quốc tế. Một thị trường chỉ thật sự tồn tại khi có cung cầu gặp nhau trong một không gian minh bạch và có luật chơi rõ ràng.
Ông Phạm Hồng Hải, Tổng Giám đốc Ngân hàng Phương Đông, ví von: "Chúng ta có cái chợ rồi, cần mọi người tham gia vào cái chợ đó". Các công ty quản lý tài sản như VAMC cần chủ động tham gia sàn giao dịch, thay vì chỉ bán tài sản đơn lẻ. Đáng chú ý, ông cũng nhấn mạnh một hướng tiếp cận mới: không phải mọi khoản nợ xấu đều nên "bán đứt". Với những doanh nghiệp còn khả năng phục hồi, cần có sự phối hợp giữa ngân hàng, nhà đầu tư và đơn vị xử lý nợ để doanh nghiệp có thể tái cấu trúc, tạo ra giá trị lớn hơn.
Ứng Dụng Công Nghệ Và Tầm Nhìn Dài Hạn
Điều này đặt ra yêu cầu phát triển các công cụ tài chính đa dạng, từ mua bán nợ đơn thuần đến tái cấu trúc doanh nghiệp, chuyển đổi nợ thành vốn góp, hoặc hợp tác đầu tư. Nếu yếu tố minh bạch và định giá theo thị trường là điều kiện tiên quyết, thì việc ứng dụng công nghệ trong phân tích dữ liệu, định giá tài sản và quản lý danh mục nợ cũng trở thành xu hướng tất yếu, giúp nâng cao hiệu quả và giảm rủi ro.
Thực tiễn quốc tế và yêu cầu trong nước đều cho thấy, phát triển thị trường mua bán nợ không chỉ nhằm xử lý nợ xấu mà còn hướng tới mục tiêu lớn hơn là giải phóng và tái phân bổ nguồn lực. Khi các khoản nợ được lưu chuyển, tài sản được khai thác hiệu quả hơn, doanh nghiệp có cơ hội phục hồi, còn ngân hàng có thể tái tạo nguồn vốn để tiếp tục cho vay. Nói cách khác, thị trường mua bán nợ chính là một "van điều tiết" giúp dòng vốn vận hành linh hoạt hơn trong nền kinh tế.
Trong bối cảnh Việt Nam đang hướng tới mục tiêu tăng trưởng bền vững, nâng cao chất lượng hệ thống tài chính và hội nhập sâu rộng với thị trường quốc tế, việc hình thành một thị trường mua bán nợ hiện đại là yêu cầu tất yếu. Với định hướng từ Nghị quyết 79, Việt Nam đang đứng trước cơ hội chuyển mình mạnh mẽ trong lĩnh vực này. Tuy nhiên, để hiện thực hóa mục tiêu, cần một lộ trình đồng bộ, bao gồm hoàn thiện thể chế pháp lý, nâng cao năng lực của các tổ chức tham gia, phát triển hạ tầng thị trường, và đặc biệt là tạo niềm tin cho nhà đầu tư.
Khi đã có sự thay đổi trong tư duy, nợ xấu không chỉ là "vấn đề cần xử lý" mà là "nguồn lực có thể khai thác" với đúng cơ chế. Thị trường mua bán nợ sẽ giúp giải quyết tồn tại của quá khứ và thậm chí trở thành động lực cho tương lai, nơi những "cục máu đông" của nền kinh tế được chuyển hóa thành dòng chảy mới của tăng trưởng. Dựa trên số liệu khảo sát 27 ngân hàng niêm yết năm 2025, tổng nợ xấu tăng 14,1%, lên gần 262.491 tỷ đồng, với nợ có khả năng mất vốn chiếm 63,5%. Tuy nhiên, đã có 7 ngân hàng niêm yết ghi nhận xu hướng giảm quy mô nợ xấu, cho thấy tín hiệu tích cực trong công cuộc cải thiện hệ thống tài chính.
