Nghiên cứu mới từ Viện Khí hậu và Cộng đồng Mỹ (CCI) chỉ ra rằng quá trình chuyển đổi sang xe điện tại Mỹ có thể đòi hỏi lượng lithium gấp ba lần sản lượng toàn cầu hiện tại, gây áp lực lớn lên tài nguyên nước, đất đai và hệ sinh thái.
Nguy cơ từ cơn khát lithium
Theo Guardian, báo cáo "Đạt được giao thông không phát thải với nhiều phương tiện di chuyển hơn và ít khai thác mỏ hơn" cảnh báo nếu Mỹ duy trì sự phụ thuộc vào ô tô, việc chuyển sang xe điện pin lithium vào năm 2050 có thể làm trầm trọng thêm bất bình đẳng môi trường và xã hội, thậm chí đe dọa mục tiêu giới hạn nhiệt độ toàn cầu ở 1,5°C.
Ngược lại, các chính sách tham vọng như đầu tư mạnh vào giao thông công cộng, phát triển đô thị thân thiện với người đi bộ và đẩy mạnh tái chế pin có thể giảm hơn 90% nhu cầu lithium bổ sung vào năm 2050.
Nhận thức về "vàng trắng" lithium
Nhu cầu toàn cầu đối với lithium – còn gọi là “vàng trắng” – được dự báo tăng hơn 40 lần vào năm 2040, chủ yếu do làn sóng xe điện. Các cuộc biểu tình và kiện tụng phản đối khai thác lithium tại Mỹ đang gia tăng, phản ánh lo ngại về tác động môi trường, xã hội và căng thẳng địa chính trị trong chuỗi cung ứng.
Theo nhà nghiên cứu Thea Riofrancos, việc giữ nguyên hiện trạng có thể dễ về mặt chính trị, nhưng không phải là cách nhanh nhất để giảm phụ thuộc vào ô tô hay đảm bảo công bằng carbon. Bà cho rằng quá trình điện khí hóa có thể chỉ thay đổi phương tiện, hoặc trở thành cơ hội tái thiết đô thị và giao thông theo hướng công bằng hơn.
Đại diện Quỹ Môi trường và Tài nguyên Thiên nhiên tại Argentina, ông Pía Marchegiani, nhấn mạnh báo cáo đã chỉ ra khả năng xây dựng một tương lai giảm khai thác khoáng sản, hạn chế tác động tiêu cực lên các cộng đồng sống gần mỏ lithium.
Xe điện và áp lực lên lithium
Giao thông vận tải hiện là nguồn phát thải carbon lớn nhất tại Mỹ và là lĩnh vực duy nhất vẫn đang gia tăng khí thải. Chiến lược của chính quyền cựu Tổng thống Joe Biden hướng tới mục tiêu giao thông không phát thải vào năm 2050, tập trung vào giao thông công cộng và quy hoạch đô thị. Tuy nhiên, phần lớn nguồn lực và thông điệp chính sách hiện vẫn ưu tiên chuyển từ xe xăng sang xe điện thay vì thay đổi thói quen di chuyển.
Dự báo đến năm 2030, hơn một nửa doanh số ô tô tại Mỹ sẽ là xe điện, trong khi nhiều bang như New York và California đã ban hành lộ trình loại bỏ xe chạy xăng. Xe điện hiện là nguồn tiêu thụ lithium lớn nhất, trong khi khai thác kim loại này tiềm ẩn nhiều rủi ro về môi trường, xã hội và chuỗi cung ứng.
Những kịch bản chuyển đổi khác nhau
Báo cáo đã xây dựng mô hình so sánh các kịch bản chuyển đổi dựa trên số lượng xe cá nhân, kích thước pin, mật độ đô thị, giao thông công cộng và tái chế pin. Kết quả cho thấy, dù theo kịch bản nào, Mỹ vẫn cần khai thác thêm lithium để đạt mục tiêu không phát thải vào năm 2050. Tuy nhiên, mức độ khai thác phụ thuộc trực tiếp vào các quyết định chính sách hiện tại.
Trong kịch bản tối ưu nhất – với đô thị mật độ cao, giao thông công cộng phát triển mạnh, tái chế hiệu quả và hạn chế kích thước pin – nhu cầu lithium có thể giảm tới 92% so với hiện tại. Ngay cả khi không thể loại bỏ hoàn toàn phụ thuộc vào ô tô, việc tăng mật độ đô thị và đầu tư giao thông công cộng vẫn có thể giúp giảm từ 18% đến 66% nhu cầu lithium tích lũy. Việc giới hạn kích thước pin riêng lẻ cũng có thể giảm tới 42%.
Theo nhà nghiên cứu Kira McDonald, việc giảm số lượng xe không đồng nghĩa với hy sinh chất lượng sống. Ngược lại, nếu thay đổi chính sách và hạ tầng, các phương tiện thay thế có thể trở nên an toàn, nhanh và tiện lợi hơn ô tô cá nhân.
Tác động môi trường và xã hội của khai thác lithium
Lithium phân bố rộng nhưng hiện 95% sản lượng tập trung ở Australia, Chile, Trung Quốc và Argentina. Khai thác lithium gây ô nhiễm đất và nước, phá vỡ hệ sinh thái, xâm phạm quyền của cộng đồng bản địa. Hơn một nửa sản lượng hiện nay diễn ra tại các khu vực khan hiếm nước, làm trầm trọng thêm khủng hoảng tài nguyên.
Tại Mỹ, chỉ có một mỏ lithium nhỏ ở Nevada đang hoạt động, nhưng hơn 50 dự án mới đang được phát triển, trong đó có dự án Thacker Pass gây tranh cãi. Tại Chile và Argentina, tình trạng thiếu nước, ô nhiễm đất và xung đột xã hội gia tăng do hoạt động khai thác mở rộng.
Đại diện Earthworks, bà Payal Sampat, nhấn mạnh rằng các phát hiện này cần thúc đẩy chính sách đầu tư mạnh hơn vào hệ thống giao thông công cộng để giảm ô nhiễm, tăng công bằng xã hội và đảm bảo khả năng tiếp cận di chuyển cho mọi người.
