Việt Nam đối mặt thách thức an ninh năng lượng do dự trữ thấp và phụ thuộc nhập khẩu
Theo ông Trần Quốc Khánh, nguyên Thứ trưởng Bộ Công Thương, xung đột địa - chính trị tại Trung Đông đang trở thành một phép thử khắc nghiệt đối với hệ thống năng lượng của nhiều quốc gia trên toàn cầu, trong đó có Việt Nam. Thực tế cho thấy, khoảng 85% dầu thô nhập khẩu của Việt Nam có nguồn gốc từ khu vực Trung Đông, phần lớn phải đi qua Eo biển Hormuz - một tuyến hàng hải có tính chiến lược toàn cầu nhưng cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro.
Sự phụ thuộc bất đối xứng này đang biến thành một rủi ro an ninh quốc gia cấp bách, đặc biệt khi chỉ số "Dự trữ chiến lược" (lượng xăng dầu dự trữ quốc gia thuần túy) của Việt Nam hiện chỉ đáp ứng khoảng 9 ngày tiêu dùng ròng. Con số này thấp hơn rất nhiều so với mức khuyến nghị 90 ngày của các tổ chức quốc tế, làm dấy lên mối lo ngại về khả năng ứng phó với các cú sốc bên ngoài.
Bối cảnh khủng hoảng và những thách thức cấu trúc
Bối cảnh khủng hoảng năng lượng toàn cầu đang đặt Việt Nam - một nền kinh tế đang phát triển nhanh với nhu cầu năng lượng ngày càng gia tăng - trước nhiều thách thức mang tính cấu trúc. Cụ thể, Việt Nam hiện ngày càng phụ thuộc vào nhập khẩu than và khí hóa lỏng để phục vụ sản xuất điện, trong khi hạ tầng năng lượng vẫn còn tồn tại nhiều điểm nghẽn, đặc biệt là hệ thống truyền tải điện.
Bên cạnh đó, quá trình chuyển dịch năng lượng theo hướng xanh hơn, sạch hơn và bền vững hơn đang đặt ra những yêu cầu rất cao về công nghệ, tài chính và thể chế. Với diễn biến xung đột Trung Đông có thể kéo dài và leo thang, nguy cơ đứt gãy chuỗi cung ứng sẽ không chỉ dừng lại ở xăng, dầu mà còn lan sang thiết bị, nguyên vật liệu phục vụ ngành năng lượng.
Cần nhìn lại khái niệm an ninh năng lượng
Trong tình hình hiện tại, theo Tiến sĩ Tạ Đình Thi, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội, Việt Nam cần nhìn lại khái niệm về an ninh năng lượng theo cách rộng hơn. Nếu trước đây, bảo đảm an ninh năng lượng chủ yếu là duy trì đủ nguồn cung cấp với chi phí hợp lý thì ngày nay, khái niệm này còn hướng tới tiếp cận toàn diện hơn, đó là bảo đảm tính tự chủ, tính linh hoạt và tính bền vững của hệ thống năng lượng.
Việt Nam đang trong quá trình chuyển dịch năng lượng theo hướng xanh và bền vững, nhưng để đạt được mục tiêu này, cần có những bước đi cụ thể và chiến lược tổng thể.
Lộ trình giải pháp từ ngắn hạn đến dài hạn
Trước tình hình cấp bách hiện nay, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đinh Công Hoàng, Trưởng phòng Nghiên cứu Trung Đông và Tây Á, Viện Nghiên cứu Nam Á, Tây Á và châu Phi (Viện Hàn Lâm Khoa học xã hội Việt Nam) đã kiến nghị một lộ trình giải pháp cụ thể:
- Trong ngắn hạn: Việt Nam cần kích hoạt cơ chế “ngoại giao năng lượng”, đa dạng hóa nguồn cung và tối đa hóa công suất các nhà máy lọc hóa dầu trong nước. Đây là những biện pháp nhằm giảm thiểu tác động tức thời từ các cú sốc bên ngoài.
- Trong trung hạn: Trọng tâm là xây dựng hệ thống dự trữ chiến lược quy mô lớn, đảm bảo khả năng ứng phó với các biến động thị trường.
- Về dài hạn: Việt Nam đang tái khởi động dự án điện hạt nhân Ninh Thuận hợp tác với Liên bang Nga; đồng thời thúc đẩy chuyển dịch năng lượng, tiết kiệm năng lượng và phát triển Chuỗi cung ứng pin (BESS).
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đinh Công Hoàng nhấn mạnh: "Với các giải pháp theo lộ trình nói trên, Việt Nam đang thiết lập một hệ thống phòng thủ đa lớp vững chắc nhất. Nền tảng an ninh năng lượng tự cường này chính là bệ phóng để nền kinh tế trụ vững trước mọi cơn địa chấn toàn cầu, bảo đảm sự phát triển bền vững và khẳng định vị thế độc lập, tự chủ của quốc gia trong kỷ nguyên địa - chính trị mới."
Hoàn thiện thể chế và cải cách pháp lý
Trong khi đó, theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Tạ Đình Thi, để các giải pháp có thể phát huy tối đa hiệu quả, cần tiếp tục hoàn thiện thể chế, cải cách khung pháp lý theo hướng minh bạch, loại bỏ cơ chế “xin - cho” và tạo điều kiện thu hút đầu tư vào các dự án năng lượng quy mô lớn.
Ngoài ra, việc tổ chức thực thi chính sách cũng cần được cải thiện. Nhiều dự án năng lượng trọng điểm hiện vẫn chậm tiến độ do vướng mắc thủ tục hành chính. Do đó, cần có cơ chế điều hành linh hoạt, quyết liệt để sớm đưa các dự án vào vận hành, đáp ứng nhu cầu năng lượng ngày càng tăng của đất nước.
Chiến lược tổng thể cho an ninh năng lượng
Trong một thế giới đầy biến động, các chuyên gia cho rằng, bài toán an ninh năng lượng của Việt Nam không thể giải quyết bằng một giải pháp đơn lẻ mà cần một chiến lược tổng thể. Việc xây dựng hệ thống an ninh năng lượng đa lớp, với kho dự trữ chiến lược đóng vai trò trung tâm, sẽ là nền tảng quan trọng giúp Việt Nam nâng cao sức chống chịu, bảo đảm ổn định kinh tế vĩ mô và khẳng định vị thế tự chủ trong kỷ nguyên địa-chính trị mới.
Như vậy, với những thách thức từ dự trữ thấp và phụ thuộc nhập khẩu, Việt Nam cần hành động nhanh chóng và quyết liệt để xây dựng một hệ thống an ninh năng lượng vững chắc, đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững trong tương lai.
