Tại Việt Nam, cây vừng được trồng trên diện tích từ 30.000 đến 33.000 ha mỗi năm, tập trung chủ yếu ở Bắc Trung Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long. Dù canh tác lâu đời, sản xuất vẫn mang tính nhỏ lẻ, manh mún, tiêu thụ qua thương lái khiến đầu ra bấp bênh. Một số hợp tác xã bước đầu tham gia tổ chức sản xuất nhưng chủ yếu dừng ở hỗ trợ vật tư hoặc thu hoạch, chưa hình thành chuỗi liên kết giá trị.
Thực trạng sản xuất vừng tại các địa phương
Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Nghệ An, bà Võ Thị Nhung, cho biết: “Vừng là cây trồng có thời gian sinh trưởng ngắn, dễ trồng và dễ tiêu thụ. Hằng năm, diện tích trồng vừng của tỉnh dao động từ 3.000 đến 4.000 ha, sản phẩm chủ yếu là hạt phục vụ chế biến bánh, thực phẩm và ép dầu”. Tuy nhiên, hiệu quả kinh tế còn thấp, chưa có vùng chuyên canh gắn với chế biến và tiêu thụ theo chuỗi giá trị. Giống vừng địa phương chiếm đa số, mang nhiều nhược điểm, năng suất thấp.
Tại Đồng Tháp, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh, ông Lê Chí Thiện, nhận định: “Cây vừng từng giữ vai trò quan trọng trong sản xuất nông nghiệp, nhưng diện tích suy giảm nghiêm trọng, từ hơn 8.500 ha năm 2016 xuống còn gần 500 ha năm 2023. Nguyên nhân do cơ giới hóa thấp, chất lượng giống kém, thiếu chuỗi liên kết bền vững”.
Giải pháp từ dự án hỗ trợ kỹ thuật
Trước thực trạng đó, Trung tâm Khuyến nông quốc gia (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) đã khởi động dự án “Nâng cao năng suất và tăng cường chuỗi giá trị vừng tại Việt Nam” do Chính phủ Hàn Quốc viện trợ không hoàn lại, triển khai tại Nghệ An và Đồng Tháp. Mục tiêu cụ thể là hình thành mô hình trình diễn chế biến vừng quy mô vừa và nhỏ, mỗi mô hình khoảng 1.500 m², công suất 4-6 tấn/tuần, đảm bảo xử lý toàn bộ nguyên liệu vùng dự án trong giai đoạn trình diễn.
Dự án sẽ nâng cao năng lực kỹ thuật, cải thiện hệ thống giống, gia tăng giá trị sản phẩm, thúc đẩy liên kết thị trường. Dự kiến đào tạo hơn 2.000 lượt cán bộ kỹ thuật, khuyến nông, doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân. Đồng thời, thành lập các tổ hợp tác, hợp tác xã trồng vừng, phổ biến giống chất lượng cao, tổ chức sản xuất, chế biến và tiêu thụ nhằm nâng cao thu nhập cho nông dân.
Kỳ vọng vào tương lai ngành vừng
Ông Lê Quốc Thanh, Giám đốc Trung tâm Khuyến nông quốc gia, cam kết phối hợp chặt chẽ với nhà tài trợ, chuyên gia và địa phương để triển khai dự án minh bạch, hiệu quả, đúng tiến độ. “Hy vọng khi mô hình trình diễn chế biến vừng đầu tiên đi vào vận hành, sẽ cho ra những sản phẩm tốt mang thương hiệu Việt Nam, phục vụ thị trường trong nước và xuất khẩu”, ông nói. Dự án kỳ vọng tạo ra giá trị gia tăng cao hơn, giúp nông dân cải thiện thu nhập so với trước đây.
