Khái niệm nông nghiệp phát triển bền vững đã được nhắc đến từ lâu. Bác Hồ khi còn sống thường nhấn mạnh sản xuất nông nghiệp phải lâu dài, hài hòa, không tàn phá đất đai. Bác căn dặn ruộng đất là vốn quý của nông dân, cần làm đất đúng thời vụ, bón phân chuồng, phân xanh để giữ màu mỡ. Trong một thời gian dài, mô hình 'vườn ao chuồng' – một hình thức nông nghiệp tuần hoàn – đã được áp dụng phổ biến ở nước ta.
Thay trời đổi đất và bài học từ lịch sử
Tuy nhiên, trong quá trình sản xuất, nhất là canh tác nông nghiệp, chúng ta thường nói 'thay trời đổi đất', thể hiện ý chí làm chủ, thậm chí khuất phục thiên nhiên. Suy nghĩ này tích cực nhưng nếu lạm dụng sẽ gây tác dụng ngược. Lịch sử chứng minh, con người chỉ cải tạo đất đai bền lâu khi biết thuận theo quy luật của nó. Nhờ đó đất đai màu mỡ, cuộc sống ấm no.
Người xưa có câu 'Thuận trời, thuận đất, lúa thóc đầy bồ. Biết giữ lấy nguồn, suối tuôn chẳng cạn'. Ông cha ta cũng cảnh báo 'ăn của rừng, rưng rưng nước mắt' – ám chỉ hậu quả bi thảm nếu tàn phá rừng. Thực tế, chúng ta đã chứng kiến những mất mát lớn như lũ quét, sạt lở đe dọa tính mạng con người khi tài nguyên rừng bị khai thác vô tội vạ.
Bài học từ biển và rừng
Nhìn lại, có lẽ chính mỗi người không khỏi tiếc nuối vì nhiều nguyên nhân khiến các cánh rừng không giữ được nước, gây lũ sụt, sạt lở. Tương tự, 'ăn của biển nước mắt cũng rưng rưng' – nếu đánh bắt tận diệt, hủy hoại hệ sinh thái biển, thiên nhiên sẽ đáp trả đích đáng. Nhiều chuyện thương tâm những năm gần đây là lời cảnh báo nghiêm khắc về cách ứng xử với thiên nhiên.
Thuận thiên – gốc của nông nghiệp bền vững
Thời gian gần đây, trong ngành nông nghiệp, hai từ 'thuận thiên' được nhắc đến nhiều. 'Thuận thiên' là sống, sản xuất theo quy luật tự nhiên, không cưỡng ép hay chống lại đất trời. Ví dụ canh tác theo mùa vụ, giữ gìn sông ngòi, rừng núi và khai thác có chừng mực. Đây là mô hình nông nghiệp truyền thống của Việt Nam. Sau này, người ta dùng từ 'sản xuất bền vững' – khái niệm hiện đại, có tính quốc tế, nghĩa là tổ chức sản xuất đáp ứng nhu cầu hiện tại mà không tổn hại cho thế hệ tương lai. Muốn vậy, phải đảm bảo ba yếu tố: kinh tế (hiệu quả, lợi nhuận), xã hội (công bằng cho người lao động) và môi trường (bảo vệ tài nguyên hệ sinh thái). Như vậy, 'thuận thiên' là gốc, là tinh thần; sản xuất bền vững là ngọn, là phương pháp hiện thực hóa tinh thần ấy.
Ứng dụng trong bối cảnh biến đổi khí hậu
Trong điều kiện biến đổi khí hậu khốc liệt hiện nay, nhắc lại những câu nói của cha ông là điều cần thiết để suy ngẫm. Đất nước đã phát triển không ngừng cả về dân số và quy mô kinh tế. Với kim ngạch xuất khẩu năm 2026 dự kiến khoảng 500 tỉ USD, hàng hóa Việt Nam bán khắp thế giới, mang lại nguồn ngoại tệ lớn, đóng góp vào phát triển kinh tế. Vì thế, sản xuất, canh tác 'thuận thiên' chính là phát triển nông nghiệp bền vững trong kỷ nguyên mới của đất nước.
