Trung Quốc đang phải đối mặt với một cuộc khủng hoảng ngân sách khi sự chuyển dịch nhanh chóng sang xe điện gây áp lực lớn lên hệ thống đường bộ. Theo Hiệp hội Xe hành khách Trung Quốc, xe năng lượng mới chiếm hơn 60% tổng doanh số ô tô mới trong tháng trước. Tuy nhiên, sự thành công này lại đào sâu một "hố đen tài khóa" vì xe điện nặng hơn làm tăng chi phí sửa chữa đường, trong khi thuế xăng dầu – nguồn thu chính cho bảo trì – bị xói mòn.
Xe điện nặng hơn, đường hỏng nhanh hơn
Nghiên cứu từ Viện Nghiên cứu và Quy hoạch Giao thông Vận tải Trung Quốc cho thấy, vào năm 2021, thuế xăng dầu đã bao phủ hơn 80% chi phí bảo dưỡng hàng năm cho hệ thống đường bộ thông thường. Khoản ngân sách này do chính phủ trung ương thu và giải ngân cho địa phương. Tuy nhiên, khối lượng sửa chữa tăng nhanh do mạng lưới đường xuống cấp và áp lực từ hàng triệu xe điện. Tính đến cuối năm 2020, Trung Quốc có gần 5,2 triệu km đường bộ, trong đó khoảng 5 triệu km cần bảo trì thường xuyên – tăng 60,9% so với năm 2008.
Xe điện, do phải gánh bộ pin cồng kềnh, có trọng lượng lớn hơn đáng kể so với xe động cơ đốt trong. Tại một sự kiện tháng 4, ông William Li Bin, CEO của Nio, cho biết: "Cứ mỗi khi trọng lượng phương tiện tăng thêm 20%, mức độ thiệt hại cho bề mặt đường sẽ tăng hơn gấp đôi." Số liệu từ Bộ Công nghiệp và Công nghệ Thông tin Trung Quốc cho thấy trọng lượng trung bình của xe cá nhân đã tăng từ 1,3 tấn năm 2012 lên 1,7 tấn năm 2024.
Người lái xe xăng bất bình
Sự thiếu hụt nguồn vốn bảo trì đã gây ra tranh luận gay gắt. Nhiều tài xế xe xăng bất bình khi chủ xe điện không đóng góp chi phí sửa đường, dù họ là nguyên nhân chính gây thâm hụt. Anh Shi Xijue, sống tại tỉnh Sơn Đông, đã chuyển từ xe xăng sang xe plug-in hybrid của BYD từ một năm trước. Anh nói: "Dưới góc nhìn của một người từng chạy xe xăng, hệ thống hiện tại rõ ràng là bất công. Bản thân tôi thấy chi phí đi lại hàng ngày giờ rẻ hơn rất nhiều, chạy xe trên đường mà cảm giác cứ như được miễn phí hoàn toàn vậy."
Giải pháp thuế mới và lo ngại
Chính phủ Trung Quốc đang chuẩn bị áp dụng sắc thuế công nghệ mới, tính phí dựa trên quãng đường di chuyển và trọng lượng thực tế của từng phương tiện. Tuy nhiên, bước đi này có nguy cơ vấp phải phản đối. Anh Shi lo ngại: "Nếu họ thu thuế dựa trên cân nặng của xe, tôi e rằng trong một thị trường cạnh tranh khốc liệt, các hãng xe sẽ cắt xén linh kiện hoặc thu nhỏ kích thước pin để tiết kiệm chi phí. Điều đó đồng nghĩa với việc đánh đổi sự an toàn và phạm vi di chuyển. Nó có thể châm ngòi cho một chuỗi phản ứng dây chuyền thảm khốc."
Hiện chưa rõ thời gian tháo gỡ các nút thắt. Ông Cui Dongshu, Tổng thư ký Hiệp hội Xe hành khách Trung Quốc, kỳ vọng chương trình thí điểm sẽ được kích hoạt vào cuối năm 2026 hoặc đầu năm 2027. Bộ khung hướng dẫn quốc gia dự kiến ban hành giữa năm 2027, trước khi triển khai diện rộng vào cuối năm 2027 hoặc đầu năm 2028. Nếu kịch bản đó xảy ra, hàng triệu tài xế sẽ sớm đối mặt với thực tế rằng kỷ nguyên của những "chuyến đi miễn phí" sắp kết thúc.
