Sau 10 năm xuất siêu liên tiếp (2016-2025), cán cân thương mại hàng hóa Việt Nam đã đảo chiều sang nhập siêu. Theo phân tích trong Báo cáo của TS Cấn Văn Lực và Nhóm tác giả Viện Nghiên cứu kinh tế BIDV, nguyên nhân đến từ ba lý do chính. Thứ nhất, doanh nghiệp tăng nhập hàng để tích trữ nguyên nhiên liệu đầu vào trong bối cảnh rủi ro gia tăng. Thứ hai, nhiều mặt hàng nhập khẩu bị tăng giá, nhất là năng lượng, phân bón, linh kiện điện tử, điện máy, trang thiết bị sản xuất. Thứ ba, cấu trúc nền kinh tế khi xuất khẩu vẫn chủ yếu dựa vào khối doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Khu vực FDI luôn có tăng trưởng xuất, nhập khẩu cao hơn khu vực doanh nghiệp trong nước và luôn xuất siêu, trong khi doanh nghiệp trong nước luôn nhập siêu. Cụ thể, khu vực kinh tế trong nước nhập siêu 20,76 tỷ USD; khu vực có vốn đầu tư nước ngoài, kể cả dầu thô, xuất siêu 6,96 tỷ USD.
Xu hướng nhập siêu tiếp tục nối dài
Số liệu cập nhật từ Cục Hải quan (Bộ Tài chính) cho thấy, tính đến giữa tháng 6/2026, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam đã chạm ngưỡng gần 497 tỷ USD, với cán cân thương mại thâm hụt tới 16,8 tỷ USD. Riêng nửa đầu tháng 6, Việt Nam nhập siêu 2,77 tỷ USD do tốc độ nhập khẩu tiếp tục tăng nhanh.
Thay vì lo ngại, các chuyên gia kinh tế lại cho rằng đây là một “tín hiệu tích cực” cho tăng trưởng dài hạn. Bởi kim ngạch nhập khẩu tập trung chủ yếu vào các nhóm hàng phục vụ sản xuất như máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện với hơn 99,2 tỷ USD, cùng với máy móc, thiết bị và phụ tùng đạt hơn 31,1 tỷ USD. Doanh nghiệp cũng tăng cường nhập khẩu nguyên liệu đầu vào thiết yếu bao gồm vải, kim loại, chất dẻo, sắt thép và xăng dầu. Đặc biệt, nhập khẩu xăng dầu tăng gần 59%, khí đốt hóa lỏng tăng gần 89%. Nhu cầu nhập khẩu ngô và nguyên liệu sản xuất ethanol tăng vọt (hơn 213%), phản ánh sự chuyển dịch năng lượng và phục vụ chuỗi cung ứng.
Mô hình “nhập khẩu đầu vào – xuất khẩu thành phẩm”
Theo nhận định của TS Lê Duy Bình, Giám đốc Economica Việt Nam, đây là sự chủ động tích trữ nguyên liệu của doanh nghiệp nhằm tạo sức bật cho chu kỳ sản xuất mới cũng như đáp ứng nhu cầu tăng trưởng trong các quý tiếp theo. Minh chứng rõ nhất nằm ở cơ cấu hàng nhập khẩu khi nhóm hàng tư liệu sản xuất đạt 215,99 tỷ USD và chiếm tới 94,1% tổng kim ngạch.
Tại họp báo thường kỳ quý II của Bộ Tài chính, Thứ trưởng Tài chính Nguyễn Đức Chi cho rằng, mặc dù con số nhập siêu là khá lớn, nhưng đây là quá trình doanh nghiệp tranh thủ điều kiện phù hợp để đưa máy móc, thiết bị, nguyên nhiên phụ liệu về chuẩn bị cho sản xuất. “Doanh số xuất khẩu trong những tháng cuối năm 2026 sẽ tăng trưởng mạnh, góp phần mở rộng quy mô xuất nhập khẩu, từng bước cân bằng cán cân thương mại và hướng tới xuất siêu”, Thứ trưởng Nguyễn Đức Chi tin tưởng.
Niềm tin kinh doanh phục hồi mạnh mẽ
Những nhận định trên hoàn toàn khớp với quan điểm trong Báo cáo nghiên cứu Triển vọng doanh nghiệp năm 2026 của Ngân hàng UOB (Singapore). Báo cáo nêu, tâm lý kinh doanh tại Việt Nam đang phục hồi mạnh mẽ, với 85% doanh nghiệp đánh giá tích cực, tăng vượt trội so mức 48% của năm 2025. Niềm tin này thúc đẩy doanh nghiệp chủ động đa dạng hóa chuỗi cung ứng và gia tăng đầu tư. Phần lớn doanh nghiệp Việt Nam dự định mở rộng hoạt động ra nước ngoài trong hai năm tới, đồng thời ưu tiên thiết lập thêm cơ sở sản xuất mới tại nội địa.
Bà Phạm Như Anh, Giám đốc Khối Ngân hàng bán buôn UOB Việt Nam, nhận định: “Đây là một sự chuyển mình rõ rệt. Doanh nghiệp Việt Nam không chỉ phục hồi mà đang hướng tới sự chuyển đổi mạnh mẽ, củng cố chuỗi cung ứng để nắm bắt cơ hội dài hạn”.
Áp lực ngắn hạn và chiến lược dài hạn
Ở góc độ vĩ mô, việc nhập siêu quá nhanh và liên tục trong nhiều tháng gây áp lực lên tỷ giá và thị trường ngoại hối trong ngắn hạn do nhu cầu USD để thanh toán hàng nhập khẩu tăng cao. Tuy nhiên, theo Thứ trưởng Nguyễn Đức Chi, “nếu nhìn theo chu kỳ sản xuất, đây là giai đoạn ‘tích cốc, phòng cơ’ cần thiết”. Các căng thẳng địa chính trị và rủi ro chuỗi cung ứng vẫn hiện hữu, việc doanh nghiệp chủ động nhập khẩu sớm để bảo đảm nguồn nguyên liệu là bước đi chiến lược. Lượng hàng nhập khẩu sẽ sớm được chuyển hóa thành đơn hàng xuất khẩu giá trị cao, giúp cân bằng lại cán cân thương mại và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững trong dài hạn.
TS Cấn Văn Lực và Nhóm tác giả Viện Nghiên cứu kinh tế BIDV khuyến nghị, Việt Nam cần giữ vững mặt trận xuất khẩu, duy trì xuất siêu, giảm bớt nhập siêu, nhất là nhập siêu dịch vụ. Theo số liệu của Cục Thống kê (Bộ Tài chính), tính chung 5 tháng đầu năm 2026, tổng kim ngạch xuất, nhập khẩu hàng hóa đạt 445,12 tỷ USD, tăng 25,0% so cùng kỳ năm trước, trong đó xuất khẩu tăng 19,5%; nhập khẩu tăng 30,8%. Việt Nam nhập siêu 13,80 tỷ USD, trong khi cùng kỳ năm trước cả nước xuất siêu 5,1 tỷ USD.
