Chiến dịch Iran của ông Trump: Thành công quân sự nhưng thất bại chính trị?
Việc một nguyên thủ quốc gia ra lệnh tiêu diệt lãnh đạo của nước khác là điều cực kỳ hiếm gặp trong lịch sử hiện đại. Thế nhưng, ngày 28/2 vừa qua, Tổng thống Mỹ Donald Trump và Thủ tướng Israel đã thực hiện hành động này khi nhắm vào lãnh tụ tối cao 86 tuổi của Iran, Ayatollah Ali Khamenei. Sự kiện này đánh dấu thành công quân sự đáng kể của chiến dịch mang tên Cơn Thịnh nộ Kinh hoàng. Tuy nhiên, vị trí của ông Khamenei ngay lập tức được thay thế bởi một bộ ba lãnh đạo tạm quyền, và lãnh tụ tối cao mới có thể sớm được chỉ định – thậm chí là con trai ông, trừ khi người này cũng bị loại bỏ. Điều này hé lộ một thực tế tinh vi nhưng đáng lo ngại hơn: chiến dịch có thể đang thất bại trong việc đạt được mục tiêu chính trị cốt lõi, theo phân tích từ The Economist.
Hai mặt của cuộc chiến: Quân sự và chính trị
Một số người ủng hộ ông Trump lập luận rằng, vì ông Khamenei là nhân vật tàn bạo, nên cuộc chiến chống lại ông ta là hợp lý. Tuy nhiên, khi nắm trong tay cỗ máy quân sự hùng mạnh như quân đội Mỹ, phối hợp với lực lượng phòng vệ dày dạn kinh nghiệm của Israel, người lãnh đạo có trách nhiệm phải xác định rõ ràng mục tiêu cần đạt được. Đây không chỉ là yêu cầu về đạo đức mà còn là vấn đề thực tiễn chiến lược. Mục tiêu chiến tranh định hướng toàn bộ chiến dịch, xác định những hy sinh mà nhà nước buộc người dân và đối phương phải gánh chịu, đồng thời quyết định thời điểm kết thúc xung đột.
Trong cuộc chiến này, mục tiêu của Israel khá rõ ràng: phá hủy mối đe dọa từ chính quyền Iran. Ngược lại, ông Trump và nội các của mình đưa ra một loạt lập luận thay đổi liên tục – từ tên lửa Iran, chương trình hạt nhân, thay đổi chế độ, theo chân Israel, đến cảm giác rằng Iran sắp tấn công, hay thanh toán mối thù kéo dài hàng thập kỷ. Về mặt chính trị, sự mơ hồ này giúp ông Trump có không gian xoay xở. Nhưng về mặt chiến lược, việc không nói rõ Cơn Thịnh nộ Kinh hoàng nhằm đạt mục tiêu gì chính là điểm yếu lớn nhất của chiến dịch.
Kết quả là một cuộc chiến mang hai bộ mặt rõ rệt. Một mặt là hoạt động quân sự: Mỹ và Israel đã giáng đòn nặng vào Hải quân Iran, khiến Không quân nước này tê liệt, đồng thời phá hủy năng lực tên lửa, ngành công nghiệp vũ khí và nhắm vào chế độ cùng lực lượng trấn áp. Việc kiểm soát bầu trời cho phép hai nước tấn công tùy ý, trong khi các tên lửa đánh chặn bảo vệ căn cứ và thành phố ở Israel cùng các nước vùng Vịnh.
Mặt còn lại của cuộc chiến là chính trị, thể hiện qua chiến lược của Iran: gieo rắc nghi ngờ và hỗn loạn. Đối với quốc gia này, chỉ cần tồn tại đã được xem là chiến thắng. Và cho đến nay, họ đang làm được điều đó. Thay vì sụp đổ, Iran đang nhanh chóng mở rộng xung đột theo chiều ngang – phản công theo mọi hướng, kéo theo nhiều hệ quả nghiêm trọng.
Hệ quả lan rộng: Khu vực và kinh tế toàn cầu
Trước hết, các quốc gia khác đang bị cuốn vào vòng xoáy xung đột. Iran đã tấn công các nước vùng Vịnh – những quốc gia đặt cược tương lai vào việc trở thành ốc đảo ổn định giữa Trung Đông đầy biến động. Giao tranh cũng bùng phát ở Lebanon khi Israel tấn công Hezbollah, lực lượng ủy nhiệm chính của Iran. Pháp và Anh buộc phải bảo vệ các căn cứ của họ, và ngày 4/3, hệ thống phòng không NATO đã bắn hạ một tên lửa Iran bay về phía Thổ Nhĩ Kỳ.
Hệ quả thứ hai là tác động kinh tế sâu sắc. Iran đã cố gắng phong tỏa eo biển Hormuz – tuyến đường vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu toàn cầu. Nước này cũng tấn công cơ sở hạ tầng năng lượng, bao gồm tổ hợp hóa lỏng khí đốt lớn nhất thế giới và nhà máy lọc dầu lớn nhất Saudi Arabia. Giá dầu Brent đã tăng 14% kể từ ngày 27/2, lên 83 USD/thùng, trong khi giá khí đốt tại châu Âu tăng hơn 70% so với tuần trước. Khi các nước châu Á đổ xô tìm nguồn cung, giá có thể còn tăng cao hơn nữa. Nếu dầu chạm mốc 100 USD/thùng, tăng trưởng GDP toàn cầu có thể giảm 0,4 điểm phần trăm và lạm phát tăng 1,2 điểm.
Hệ quả thứ ba có thể là hỗn loạn bên trong Iran. Khoảng 40% trong số 90 triệu dân nước này thuộc các nhóm sắc tộc thiểu số như Arab, Azeri, Baluchi, Kurd và Lur. Mùa xuân Arab từng cho thấy các quốc gia có thể sụp đổ nhanh chóng thế nào. Mỹ và Israel đang gây sức ép lên chế độ bằng cách hậu thuẫn lực lượng nổi dậy người Kurd – một ý tưởng liều lĩnh có thể kích thích chủ nghĩa dân tộc Ba Tư hoặc dẫn đến nội chiến.
Thách thức đối với ông Trump và tương lai bất định
Ông Trump có thể không quan tâm đến những hệ quả này, nhưng ông khó có thể bỏ qua hậu quả lan sang các nước láng giềng như vùng Vịnh, Iraq, Syria và Thổ Nhĩ Kỳ. Rủi ro là ông Trump khó chấp nhận dừng lại khi thị trường và các cuộc thăm dò chưa mang lại sự tán dương mà ông mong muốn – và điều đó có thể kéo dài miễn là Iran vẫn phóng được tên lửa và máy bay không người lái, dù chỉ rải rác. Hiện chỉ khoảng 1/3 người Mỹ ủng hộ cuộc chiến với Iran, so với 90% từng ủng hộ cuộc tấn công Afghanistan năm 2001.
Tốt hơn hết, ông Trump nên thu hẹp mục tiêu chiến tranh. Mục tiêu của ông nên là làm suy yếu năng lực quân sự của Iran rồi dừng lại. Trên thực tế, ông gần như đã đạt được điều đó. Một số người sẽ cho rằng như vậy vẫn chưa hoàn thành nhiệm vụ, nhưng việc Mỹ tuyên bố chiến thắng sớm vẫn tốt hơn là sa lầy trong một cuộc chiến không được ủng hộ rồi rút lui vì kiệt sức.
Đây là hệ quả từ cách tiếp cận bốc đồng của ông Trump. Trước khi cuộc chiến nổ ra, chính phủ Iran gặp phải khó khăn nhất trong suốt 47 năm. Họ có thể tự thay đổi mà không cần một quả bom Mỹ nào. Ông Trump có thể gặp may, nhưng nhiều khả năng ông sẽ phải đối mặt với hỗn loạn khu vực hoặc một nhà lãnh đạo cứng rắn mới. Được bao quanh bởi những người chỉ biết tán dương, ông Trump trong nhiệm kỳ hai ngày càng trở nên liều lĩnh. Thói quen chớp lấy quyền lực khi thấy đối thủ suy yếu là điều nguy hiểm. Mỹ cần một chiến lược đối với Iran – cũng như cần một chiến lược cho cả thế giới.
