Eo Biển Hormuz Bị Biến Thành 'Con Tin' Năng Lượng, Đe Dọa An Ninh Hàng Hải Toàn Cầu
Cuộc chiến ở vùng Vịnh đang giáng đòn mạnh vào các nền kinh tế châu Á, vốn phụ thuộc sâu sắc vào nguồn cung năng lượng từ Trung Đông. Mọi sự gián đoạn tại eo biển Hormuz – cửa ngõ chiến lược cho vận chuyển dầu mỏ – đều có thể gây tổn thương nghiêm trọng. Gần đây, việc Iran đe dọa áp phí với tàu thuyền đi qua đây đã trở thành mối lo vượt xa phạm vi khu vực, làm dấy lên những câu hỏi về tương lai của luật hàng hải quốc tế.
Mỹ Và Iran Giằng Co, Châu Á Chịu Thiệt Hại Nặng Nề
Ngày 12/4, Tổng thống Mỹ Donald Trump công khai đe dọa sẽ điều động lực lượng phong tỏa eo biển Hormuz. Động thái này được xem như một phản ứng trước những tuyên bố của Iran về việc thu phí "thông hành". Nếu Mỹ thành công trong việc khôi phục lưu thông dầu từ các nước Vùng Vịnh, thị trường có thể phần nào hạ nhiệt. Tuy nhiên, kịch bản này phụ thuộc hoàn toàn vào phản ứng của Tehran và mức độ sẵn sàng chấp nhận rủi ro của các chủ tàu.
Theo South China Morning Post, tranh cãi đã mở rộng ra ngoài vấn đề chi phí vận chuyển, trở thành một phép thử quan trọng: liệu lưu thông qua các tuyến đường biển quốc tế sẽ tiếp tục tuân theo luật pháp hay bị lợi dụng như một công cụ cưỡng chế chính trị.
Pháp Lý Phức Tạp Và Nguy Cơ Tiền Lệ Tiêu Cực
Về mặt pháp lý, tình hình cực kỳ phức tạp. Donald Rothwell – giáo sư luật quốc tế tại Đại học Quốc gia Australia – nhận định trong bối cảnh xung đột vũ trang, các quyền tự do hàng hải thông thường có thể bị tạm đình chỉ. Ông phân biệt rõ giữa "bên tham chiến" và "bên trung lập". Theo đó, Mỹ – với tư cách một bên tham chiến – có thể thiết lập các lệnh phong tỏa hợp pháp theo luật quốc tế về chiến tranh đường biển.
Tuy nhiên, quyền tự do hàng hải qua các eo biển quốc tế như Hormuz vẫn là nguyên tắc cốt lõi của luật pháp quốc tế, nền tảng của thương mại toàn cầu. Rothwell nhấn mạnh đây là nguyên tắc mà Mỹ luôn kiên quyết bảo vệ. Một số chuyên gia khác, như Ben Emons từ Fed Watch Advisors, lại cho rằng cả Mỹ và Iran đều không có thẩm quyền pháp lý để đóng cửa hoặc cản trở việc đi lại qua Hormuz theo các quy định về eo biển quốc tế.
Châu Á Đặc Biệt Dễ Tổn Thương Và Mối Lo Lan Rộng
Các chuyên gia luật hàng hải cảnh báo động thái của Iran có thể tạo ra một tiền lệ đáng lo ngại cho các tuyến đường thủy chiến lược khác trên toàn cầu. Mohd Hazmi Mohd Rusli – chuyên gia tại Đại học Khoa học Hồi giáo Malaysia – lo ngại niềm tin vào luật hàng hải hiện hành có thể bị suy yếu, biến các tuyến đường biển chính bị định hình bởi tính toán chính trị hơn là pháp lý.
Ông cảnh báo: "Câu chuyện tại eo biển Hormuz có thể trở thành khuôn mẫu tiêu cực cho các tuyến đường quan trọng khác như eo biển Malacca, Bab el-Mandeb, và thậm chí cả các vùng quần đảo của Indonesia. Điều này để lại những hậu quả nghiêm trọng với an ninh hàng hải ở châu Á."
Ian Storey – nghiên cứu viên tại ISEAS – cho rằng mối lo lớn nhất với châu Á không phải là việc các nước sẽ "bắt chước" Iran, mà là sự lung lay của các quy tắc quản lý tuyến hàng hải chiến lược. Điều này đặt châu Á vào thế yếu do sự phụ thuộc quá lớn vào dòng chảy năng lượng từ vùng Vịnh. Tuy nhiên, ông lạc quan rằng các quốc gia châu Á sẽ phối hợp để đảm bảo các eo biển quốc tế luôn mở, và khó có khả năng những nước như Indonesia, Malaysia hay Singapore xem xét thu phí tại eo biển Singapore và Malacca.
Chiến Thuật Căng Thẳng Và Tương Lai Bất Định
Trong bối cảnh này, Iran tỏ ra không quá lo ngại, liên tục phát tín hiệu về những "đòn bẩy chưa sử dụng" và cảnh báo đáp trả nếu bị siết chặt. Leonardo Jacopo Maria Mazzucco – nhà phân tích an ninh vùng Vịnh – nhận định nỗ lực áp phí của Iran có thể là chiến thuật gây áp lực ngắn hạn, nhưng cũng phù hợp với tầm nhìn dài hạn về an ninh khu vực hóa.
Ông Trita Parsi từ Viện Quincy nhận định vì cả Mỹ và Iran đều chưa chính thức chấm dứt đối thoại, động thái trên chủ yếu là chiến thuật và lời đe dọa trong quá trình đàm phán. Tuy nhiên, nguy cơ leo thang vẫn hiện hữu, đe dọa làm gián đoạn nghiêm trọng chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu, mà châu Á là nạn nhân chính.
