Đàm phán Mỹ - Iran tại Islamabad đối mặt với nhiều thách thức lớn
Các quan chức Nhà Trắng đã bày tỏ sự nghi ngờ sâu sắc về triển vọng tái khởi động đàm phán nhằm sớm mở cửa Eo biển Hormuz. Phía Iran, thông qua Chủ tịch quốc hội Mohammad Baqer Qalibaf và Ngoại trưởng Abbas Araqchi, đã tuyên bố rõ ràng rằng không thể bắt đầu đàm phán nếu không có các cam kết cụ thể về tình hình tại Liban và việc dỡ bỏ các lệnh trừng phạt. Điều này đã dẫn đến nhiều lo ngại về tính khả thi của vòng đàm phán lịch sử này.
Yêu cầu của Iran và nguy cơ sụp đổ đàm phán
Iran khẳng định rằng bất kỳ thỏa thuận ngừng bắn nào cũng phải bao gồm việc chấm dứt chiến dịch của Israel nhằm vào Hezbollah tại Liban, đồng thời yêu cầu hoàn trả các tài sản bị đóng băng do lệnh trừng phạt. Hiện tại, vẫn chưa rõ liệu những yêu cầu này có dẫn đến sự sụp đổ của cuộc đàm phán trong ngày thứ Bảy hay không – đây là vòng đàm phán cấp cao nhất giữa Mỹ và Iran sau gần nửa thế kỷ đối đầu kể từ cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979.
Với phái đoàn Mỹ bao gồm ông Vance, đặc phái viên Steve Witkoff và con rể cựu Tổng thống Trump là Jared Kushner đã đến Islamabad, thủ đô Pakistan đã được đặt trong tình trạng đóng cửa chưa từng có. Hàng ngàn binh lính từ lực lượng bán quân sự và quân chính quy đã được điều động xuống đường phố tại đây. Chính phủ Pakistan mong muốn cải thiện vị thế trung gian hòa giải của mình, đồng thời thể hiện sự ổn định trong nước.
Bối cảnh căng thẳng và động lực đàm phán
Chính phủ Iran đã trở nên yếu thế hơn kể từ khi cuộc xung đột bùng nổ vào cuối tháng 2, nhưng bất chấp những tuyên bố thắng lợi từ ông Trump, lực lượng này vẫn có khả năng tấn công các nước lân cận và gây gián đoạn hoạt động vận chuyển hàng hóa qua Eo biển Hormuz. Cuộc chiến tại Iran đã dẫn đến cú sốc giá dầu nghiêm trọng nhất trong lịch sử, gây thiệt hại nặng nề cho ngành sản xuất năng lượng của vùng Vịnh và đặt ra nhiều lo ngại về lạm phát, an ninh lương thực và suy thoái kinh tế toàn cầu.
Do áp lực từ cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ tại Mỹ vào cuối năm 2026, ông Trump đã phải đối mặt với nhiều sức ép buộc ông tìm cách xoa dịu cuộc xung đột. Trong thứ Ba vừa qua, ông đã tuyên bố ký kết thỏa thuận ngừng bắn chỉ vài giờ trước hạn chót đặt ra cho Iran, cùng với lời đe dọa sẽ tiêu diệt nền văn minh của quốc gia này.
Những nghi ngờ và thách thức trong đàm phán
Chính phủ Iran tỏ ra rất ngờ vực về ông Witkoff và ông Kushner, hai quan chức đã dẫn đầu vòng đàm phán trước đây do Oman hòa giải. Vòng đàm phán đó diễn ra chỉ vài giờ trước khi Mỹ và Israel tổ chức các cuộc không kích khiến nhiều quan chức cấp cao của Iran thiệt mạng, bao gồm Lãnh đạo Tối cao Ayatollah Ali Khamenei.
Phó tổng thống Vance, người có ít kinh nghiệm về chính sách ngoại giao và được biết đến với quan điểm hoài nghi về các quyết định can thiệp của Mỹ tại nước ngoài, đã cho biết trước khi cất cánh từ Washington vào thứ Sáu rằng chính phủ Mỹ sẽ "tham gia một cách có thiện chí" nhưng cũng cần đánh giá thiện chí từ phía Iran.
Hai quan chức Nhà Trắng yêu cầu giữ kín danh tính tiết lộ rằng, trong thời gian dẫn đến đàm phán, nội bộ Nhà Trắng nhìn chung có quan điểm hoài nghi. Họ cho hay ông Trump đã chấp nhận khả năng Eo biển Hormuz có thể không được tái mở cửa dễ dàng, ngay cả khi đàm phán phần nào thành công. Ông Trump cũng không chắc chắn về việc phái đoàn Iran có đủ thẩm quyền để thương lượng một cách có ý nghĩa, và tin rằng chính quyền Iran đánh giá thấp ông Araqchi vì mong muốn theo đuổi phương pháp ngoại giao.
Những bất đồng sâu sắc và đề xuất trái ngược
Chính quyền Tehran và chính phủ Pakistan khẳng định rằng họ hiểu thỏa thuận ngừng bắn tạm thời hiện tại cũng bao gồm cuộc chiến của Israel tại Liban. Tuy nhiên, trong giai đoạn đầu, Israel đã từ chối ngừng chiến đấu và trong ngày thứ Tư vừa qua đã tổ chức một loạt cuộc không kích khiến hơn 250 người thiệt mạng. Một nguồn tin tiết lộ rằng trong cuộc điện đàm với Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu vào thứ Năm, ông Trump đã yêu cầu ông Netanyahu giảm nhẹ các cuộc tấn công nhằm vào Hezbollah. Ông Netanyahu sau đó tuyên bố chấp nhận tham gia vòng đàm phán được kỳ vọng diễn ra tại Washington trong tuần tới.
Ông Trump đã tuyên bố đề xuất của chính phủ Iran sẽ được coi là cơ sở cho các đàm phán tại Islamabad, tuy nhiên, kế hoạch 10 điều khoản do Tehran đưa ra có ít điểm chung so với kế hoạch 15 điều khoản từ Washington. Điều này cho thấy các bên sẽ cần giải quyết nhiều bất đồng lớn.
Đề xuất của Iran bao gồm các yêu cầu nhượng bộ đáng kể, như kết thúc lệnh trừng phạt áp đặt lên nền kinh tế trong nhiều năm và công nhận thẩm quyền của Iran tại Eo biển Hormuz, nơi họ có kế hoạch áp đặt lệ phí và kiểm soát quyền di chuyển của tàu bè – một yếu tố tương đồng với sự thay đổi quyền lực khu vực khổng lồ.
Ngược lại, chính quyền Washington muốn Tehran từ bỏ lượng uranium đã làm giàu, chấm dứt hoạt động làm giàu uranium, tháo dỡ tên lửa đạn đạo và ngừng hậu thuẫn các tổ chức ủy quyền trong khu vực. Phái đoàn Mỹ cũng có thể yêu cầu trả tự do cho công dân Mỹ bị giam giữ tại Iran, nơi ít nhất 6 người đang bị tạm giữ, bao gồm nhà kim hoàn Kamran Hekmati và nhà báo Reza Valizadeh.
Nhận định về rủi ro và triển vọng
Barbara Leaf, cựu ngoại giao viên và từng là trợ lý của ngoại trưởng Mỹ phụ trách khu vực Trung Đông dưới thời Tổng thống Joe Biden, nhận định: "Có rủi ro rất cao giữa Mỹ và Iran sẽ quay lại tình trạng leo thang như trước." Bà cho biết chính quyền Trump nhận thức rõ những áp lực từ tình trạng gián đoạn nguồn cung năng lượng và giá dầu tại Mỹ. "Chính quyền này không có nhiều thời gian. Đó là yếu tố giúp chính phủ Iran có thể tự tin như vậy. Đó không hoàn toàn là sự khoa trương từ phía họ."
Với những thách thức phức tạp và bất đồng sâu sắc, triển vọng cho một thỏa thuận nhanh chóng để mở cửa Eo biển Hormuz vẫn còn rất mờ mịt, đặt ra nhiều câu hỏi về tương lai của hòa bình và ổn định trong khu vực.
