Báo cáo mới: Người khuyết tật cần được đặt vào trung tâm chuyển đổi số
Nhân dịp Ngày Người khuyết tật Việt Nam lần thứ 28 (18/4/1998-18/4/2026), Viện Nghiên cứu Quản lý phát triển bền vững (MSD) cùng Đối tác “Không để ai bị bỏ lại phía sau” (LNOB) Việt Nam đã giới thiệu báo cáo “Khảo sát năng lực kỹ thuật số của người khuyết tật tại Việt Nam”. Sự kiện này diễn ra trong bối cảnh chủ đề năm 2026 được Bộ Y tế công bố là “Thúc đẩy quyền tham gia của người khuyết tật - Kiến tạo đột phá phát triển”, nhằm nâng cao nhận thức xã hội và thúc đẩy hỗ trợ hòa nhập cộng đồng.
Phát hiện chính từ khảo sát
Báo cáo sử dụng phương pháp dữ liệu cộng đồng, khảo sát 201 người khuyết tật tại 5 tỉnh, thành phố, kết hợp phỏng vấn sâu và tham vấn các bên liên quan. Kết quả cho thấy:
- 91% người tham gia có thiết bị số, nhưng năng lực sử dụng chủ yếu ở mức cơ bản.
- Kỹ năng số nâng cao còn hạn chế, đặc biệt trong học tập, làm việc và tạo nội dung số.
- Công nghệ trợ năng chưa được tích hợp đầy đủ, tạo rào cản lớn trong tiếp cận.
- Hơn một nửa chưa tiếp cận hiệu quả với trí tuệ nhân tạo (AI), nguy cơ hình thành khoảng cách số mới.
- Dịch vụ công trực tuyến còn nhiều rào cản từ giao diện, hướng dẫn đến thao tác sử dụng.
Những phát hiện này chỉ ra rằng khoảng cách số không chỉ là vấn đề thiết bị, mà còn liên quan đến năng lực, khả năng tiếp cận và thiết kế hệ thống.
Tiếng nói từ cộng đồng người khuyết tật
Bà Nguyễn Thị Hương, đại diện Hội Người khuyết tật thành phố Đà Nẵng, chia sẻ: “Người khuyết tật hiện đang đối mặt với nhiều rào cản trong tiếp cận và sử dụng công nghệ số. Những hạn chế về cơ hội học tập, kỹ năng số và khả năng tiếp cận dịch vụ công trực tuyến là phổ biến. Nhiều quy trình dịch vụ công có giao diện phức tạp, hướng dẫn chưa rõ ràng, gây khó khăn trong thao tác. Đặc biệt, người khuyết tật ở khu vực nông thôn còn gặp nhiều thách thức hơn do điều kiện thiết bị và khả năng tiếp cận hạn chế.”
Bà Nguyễn Thị Lan Anh, Phó Chủ tịch Liên hiệp hội về Người khuyết tật Việt Nam, nhấn mạnh: “Công nghệ số, đặc biệt là AI, mở ra cơ hội chưa từng có, nhưng nếu thiếu cách tiếp cận bao trùm, nó có thể làm gia tăng bất bình đẳng. Cần sự vào cuộc đồng bộ và có trách nhiệm của Nhà nước, doanh nghiệp và xã hội để bảo đảm mọi người đều được hưởng lợi từ chuyển đổi số.”
Hướng tới sự tham gia và đồng kiến tạo
Báo cáo nhấn mạnh rằng, trong bối cảnh AI trở thành nền tảng mới của xã hội số, người khuyết tật cần được bảo đảm không chỉ quyền tiếp cận, mà còn quyền tham gia và đồng thiết kế các giải pháp công nghệ. Điều này góp phần bảo đảm công bằng, khai thác hiệu quả nguồn lực xã hội, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững.
Bà Nguyễn Phương Linh, Viện trưởng MSD, Điều phối Đối tác LNOB, cho biết: “Chủ đề năm nay nhấn mạnh quyền tham gia của người khuyết tật, và báo cáo này là một bước cụ thể hóa điều đó. Khi người khuyết tật thực sự tham gia vào quá trình tạo dữ liệu, thiết kế và phản biện chính sách, chúng ta mới có thể xây dựng hệ sinh thái số bao trùm và bền vững.”
Luật sư Nguyễn Thị Bích Điệp, tác giả chính của báo cáo, chia sẻ: “Điểm cốt lõi là dữ liệu được tạo ra từ chính cộng đồng người khuyết tật. Những trải nghiệm thực tế này giúp xác định giải pháp phù hợp trong thiết kế chính sách và công nghệ. Bảo đảm quyền tham gia không chỉ là yêu cầu công bằng xã hội, mà còn là động lực kiến tạo nền kinh tế số bền vững.”
