57% dân số thế giới, tương đương 4,6 tỷ người, truy cập Internet qua điện thoại di động vào cuối năm 2023, theo báo cáo The Mobile Economy 2024 của GSMA. Một thử thách 24 giờ không smartphone của nữ sinh viên Linh (20 tuổi, Hà Nội) đã phơi bày mức độ phụ thuộc vào thiết bị này trong cuộc sống số hiện đại.
Một ngày không smartphone: Từ thời tiết đến việc học đều đảo lộn
7 giờ sáng, Linh tắt nguồn smartphone và đặt vào ngăn bàn. Thử thách bắt đầu với việc từ bỏ mọi ứng dụng quen thuộc: mạng xã hội, ngân hàng, Google Maps, gọi xe công nghệ. Thói quen đầu tiên biến mất là kiểm tra thời tiết. Linh ra đường mà không mang áo mưa, và chưa đầy 30 phút sau, cơn mưa bất chợt khiến cô ướt sũng. Không thể đặt xe công nghệ, cô đi bộ ra điểm chờ xe buýt, nhưng chuyến xe đến muộn khiến lịch trình cả buổi sáng bị chậm trễ.
9 giờ sáng, tại trường, buổi học yêu cầu sinh viên truy cập hệ thống học tập trực tuyến để tải tài liệu và điểm danh. Tài khoản của Linh được bảo vệ bằng xác thực hai lớp, mã OTP gửi về điện thoại. Không có smartphone, cô không thể đăng nhập, bỏ lỡ toàn bộ tài liệu. Mọi liên lạc với nhóm đều qua ứng dụng nhắn tin, khiến cô hoàn toàn mất kết nối.
Thanh toán và di chuyển: Những rào cản bất ngờ
Đến giờ nghỉ trưa, quán ăn gần trường chỉ chấp nhận thanh toán bằng mã QR. Trong ví Linh chỉ còn chưa đến 50.000 đồng tiền mặt, buộc cô phải nhờ bạn thanh toán hộ và hẹn chuyển khoản sau. Một thao tác thường mất chưa đầy 10 giây trên ứng dụng ngân hàng bỗng trở thành lời nhờ vả ngại ngùng.
15 giờ chiều, Linh cần đến địa điểm mới tham gia hoạt động ngoại khóa. Không có Google Maps, cô phải dừng xe nhiều lần hỏi đường, đi nhầm một đoạn xa rồi mới quay lại đúng hướng. Thời gian di chuyển kéo dài gần gấp đôi dự kiến.
Phản xạ vô thức và sự mất kết nối
Điều khiến Linh bất ngờ nhất là vào buổi tối, khi ngồi chờ xe buýt, cô liên tục vô thức đưa tay vào túi áo tìm điện thoại. "Khi điện thoại không ở bên cạnh mới nhận ra bình thường mình cầm nó lên rất nhiều lần mà không có mục đích cụ thể. Có lúc chỉ mở màn hình, xem vài giây rồi lại tắt", Linh kể.
Kết thúc 24 giờ, Linh chia sẻ: "Ngày nào cũng sử dụng điện thoại để chuyển khoản, đặt xe, tra đường, học tập rồi giải trí. Hiện tại điện thoại gần như là thứ không thể thiếu để cuộc sống thuận tiện hơn". Điều khó chịu nhất không phải mất TikTok hay Facebook, mà là cảm giác mất quyền truy cập vào hàng loạt dịch vụ quen thuộc.
Smartphone - 'Hạ tầng vô hình' của cuộc sống số
Theo báo cáo Digital 2025 Vietnam của We Are Social và Meltwater, Việt Nam có hơn 79 triệu người dùng Internet (79% dân số), phần lớn truy cập qua smartphone. Người Việt dành trung bình hơn 6 giờ mỗi ngày trên Internet, chủ yếu qua thiết bị di động. Thanh toán không dùng tiền mặt tăng mạnh, với mã QR phổ biến từ quán cà phê đến chợ truyền thống, theo Ngân hàng Nhà nước.
Giáo dục cũng thay đổi: nhiều trường đại học triển khai hệ thống quản lý học tập trực tuyến, điểm danh điện tử qua ứng dụng di động. Smartphone trở thành "chiếc cặp sách số" chứa lịch học, giáo trình và công cụ trao đổi.
Hiệu ứng Google và chứng hay quên kỹ thuật số
Nghiên cứu của Đại học Columbia (Mỹ) trên tạp chí Science năm 2011 cho thấy con người có xu hướng ghi nhớ nơi tìm kiếm thông tin thay vì nội dung, gọi là "Google Effect" hay "Digital Amnesia". Điều này giải thích vì sao Linh gặp khó khăn khi không có Google Maps: chỉ một địa chỉ mới cũng khiến thời gian di chuyển tăng gấp đôi.
Chuyên gia tâm lý cho rằng đây là hệ quả tự nhiên của số hóa: não bộ ưu tiên công nghệ cho các tác vụ lặp lại để tiết kiệm năng lượng nhận thức. Công nghệ giúp rút ngắn thời gian, giảm sai sót, nhưng cũng đặt ra câu hỏi: nếu một ngày smartphone hết pin hoặc mất kết nối, con người còn duy trì được bao nhiêu kỹ năng cơ bản như nhớ đường, ghi nhớ số điện thoại hay thanh toán tiền mặt?
Trải nghiệm của Linh cho thấy smartphone không chỉ là thiết bị, mà đã trở thành một phần tự nhiên của bản thân, hiện diện trong cách ghi nhớ, di chuyển, giao tiếp và ra quyết định mỗi ngày.
