Bài học từ cành đào Tết: Tử tế bắt đầu từ việc trả giá công bằng
Thời sinh viên, tôi từng có thói quen giống nhiều người: chờ đến chiều ba mươi Tết mới đi mua đào, và tham gia vào màn "cân não" với người bán để tìm được giá hời vào thời khắc cuối năm. Năm nào mang về được cành đào đẹp với giá tốt, cả nhà đều trầm trồ, và khách đến chúc Tết cũng có thêm câu chuyện về "chiến tích" mua hời này.
Mua được thứ gì đó rẻ luôn khiến con người cảm thấy hạnh phúc nhất thời, như một liều dopamine nho nhỏ. Tuy nhiên, mọi thứ thay đổi khi tôi tình cờ đọc một cuốn sách về Phật giáo thiền. Cuốn sách kể rằng nhìn vào một tờ giấy, ta có thể thấy gỗ làm ra giấy, thấy rừng cây tạo nên gỗ, thấy tiều phu đốn cây, và thấy người mẹ già ốm nằm chờ con đi bán gỗ để mang cơm về. Đằng sau mọi sự vật đều có những mối liên hệ qua lại, quay vòng trong chuỗi luân hồi nhân duyên.
Nhìn sâu hơn vào cành đào giữa chợ
Từ đó, tôi bắt đầu nhìn mọi việc với sự thấu cảm hơn. Thử nhìn cành đào đang phơi mình giữa chợ theo cách ấy, tôi thấy đằng sau là một năm mưa nắng vất vả. Tôi thấy khoản vay ngân hàng mà người trồng đào phải gánh. Tôi thấy những đêm thức canh bão để bảo vệ cây. Tôi thấy những đứa trẻ chờ tiền mẹ bán đào để đóng học phí.
Tôi như bừng tỉnh: vài trăm nghìn đồng mặc cả được, với tôi chỉ là niềm vui ngắn ngủi. Nhưng với họ, đó có thể là phần bù đắp cho một năm đầy rủi ro. Tâm trạng này chạm đỉnh khi tôi tình cờ xem phóng sự Tết về người trồng đào Nhật Tân. Chị chủ vườn ngồi thụp giữa ruộng, mắt đỏ hoe vì một phần ba gốc đào bị bão và ngập úng phá hỏng, công chăm cả năm trời như đổ xuống sông. Đất trồng thu hẹp vì đô thị hóa, những gốc còn lại gánh nặng hơn cả nồi cơm gia đình.
Hiện tượng tăng giá Tết và vòng lặp mệt mỏi
Tăng giá Tết là hiện tượng phổ biến, ảnh hưởng đến mọi người. Vé xe tăng, rau tăng, thịt tăng, hoa tăng. Có phần tăng do cung cầu thực tế - nhu cầu dồn dập, chi phí logistics cao điểm - nhưng cũng có phần tăng theo quán tính: Tết là phải tăng. Ví dụ, giá thực phẩm dịp Tết thường tăng 20-50%, hoa tăng gấp đôi gấp ba, trong đó có yếu tố "tâm lý đẩy giá".
Ở bề mặt, đó là quy luật cung cầu thị trường. Cầu tăng vọt, nhưng cung chưa kịp thích ứng, giá nhích lên là điều hiển nhiên. Nhưng phía sau những con số là một dòng tiền đang quay vòng, và một mức độ tin cậy đang được trao đổi giữa người với người. Vấn đề là tăng giá do chi phí thì dễ hiểu, nhưng tăng giá vì quán tính "Tết mà" lại là căn bệnh tâm lý. Nó biến tất cả trở thành nạn nhân, đồng thời là thủ phạm trong một vòng xoáy chi phí tự tạo.
Giải pháp từ kinh nghiệm quốc tế và khung đỡ hệ thống
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy vòng lặp này không phải không lối thoát. Quan sát Nhật Bản nơi tôi sinh sống nhiều năm, dịp năm mới đúng là cao điểm tiêu dùng nhưng giá hàng hóa thiết yếu thường ổn định hoặc tăng rất nhẹ (dưới 2-3%) với một số mặt hàng. Giá niêm yết minh bạch, cạnh tranh cao và uy tín kinh doanh được ưu tiên hơn lợi nhuận ngắn hạn.
Ở nhiều nước châu Âu, cơ quan chức năng theo dõi và công bố sớm biến động giá theo mùa. Tại Mỹ, nhiều bang có luật chống tăng giá trục lợi trong tình huống đặc biệt như dịp lễ. Điểm chung không nằm ở văn hóa, mà ở thể chế minh bạch, cạnh tranh công bằng và chuẩn mực kinh doanh được nuôi dưỡng bền bỉ.
Với Việt Nam, bên cạnh sự tử tế ở bình diện cá nhân, cần một khung đỡ lớn hơn từ cả hệ thống. Sự minh bạch là ánh sáng quét sạch những góc tối của việc thách giá. Ứng dụng điện thoại cùng bảng điện tử tại các chợ lớn minh bạch hóa giá hàng thiết yếu theo thời gian thực kèm nơi có thể mua sẽ tạo điểm neo và cạnh tranh tự nhiên, giảm thách giá vô lý.
Kết luận: Gieo hạt giống tử tế cho năm mới
Từ đó, tôi bắt đầu ứng xử khác đi: trả giá hợp lý trong giao dịch nhỏ, đôi khi không lấy tiền thừa. Và tôi hiểu, sự tử tế nhiều khi bắt đầu từ những điều rất nhỏ. Vài người thôi hét giá, vài người thôi mặc cả chưa thể đổi thị trường trong một đêm. Nhưng khi ta chấp nhận đặt và trả một mức giá hợp lý, ta đổi chiều một vòng lặp.
Tết không phải cuộc chiến giữa người mua và kẻ bán. Khi ta lùi khỏi cơn say "giá hời" và "lãi đậm", vòng lặp mệt mỏi ấy sẽ tự gãy. Tết ấm hay lạnh, đôi khi không nằm ở thời tiết, mà nằm ở việc ta chọn cách đối đãi với nhau qua một cành đào, một cân thịt, hay một cuốc xe. Đặt và trả giá công bằng chính là cách ta gieo hạt giống tử tế đầu tiên cho cả một năm mới.
