Quy Trình Lựa Chọn Nhà Thầu Bữa Ăn Bán Trú: Thách Thức Và Rủi Ro Trong Trường Học
Việc lựa chọn đơn vị cung ứng thực phẩm hoặc suất ăn bán trú trong các trường học hiện nay được thực hiện theo Nghị định 214/2025, ban hành ngày 4 tháng 8 năm 2025. Nghị định này quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành luật Đấu thầu về lựa chọn nhà thầu, nhằm đảm bảo tính minh bạch và pháp lý trong quy trình.
Từ Cơ Chế "Niềm Tin" Đến Quy Định Pháp Lý
Trước khi Nghị định 214 ra đời, công tác lựa chọn đơn vị cung cấp thực phẩm cho các bếp ăn bán trú phần lớn dựa trên cơ chế "niềm tin" và "thực tiễn kiểm chứng". Các trường học thường ký hợp đồng trực tiếp thông qua sự giới thiệu của phụ huynh, uy tín địa phương, hoặc năng lực tự chứng minh của nhà cung cấp.
Tuy nhiên, mô hình này bộc lộ điểm yếu về tính thống nhất và cơ sở pháp lý, tiềm ẩn rủi ro về tính minh bạch, lợi ích nhóm. Thực tế đã xảy ra các vụ việc khiến những người có quyền quyết định về bữa ăn bán trú vướng vòng lao lý, như sau vụ 300 tấn thịt bệnh, phụ huynh Hà Nội phải đi kiểm tra thực phẩm tại đơn vị cung cấp.
Áp Dụng Quy Trình Chỉ Định Thầu Rút Gọn
Với việc ban hành Nghị định 214, việc cung cấp thực phẩm cho bữa ăn bán trú thường được áp dụng quy trình chỉ định thầu rút gọn. Điều này do tính chất mua sắm thường xuyên, giá trị gói thầu nằm trong hạn mức hoặc thuộc trường hợp cấp bách để đảm bảo việc học tập của học sinh.
Năm học 2025 - 2026 là năm đầu tiên UBND TP.Hà Nội hỗ trợ một phần kinh phí suất ăn trưa cho học sinh tiểu học với hơn 3.000 tỉ đồng. Nhờ cơ chế lựa chọn nhà thầu trong trường hợp đặc biệt của Nghị định 214, nhiều trường học đã rút ngắn thời gian đấu thầu, kịp thời triển khai chủ trương nhân văn ngay đầu năm học mới.
Thực Tế Áp Dụng Và Những Bất Cập
Theo nghị định, gói thầu cung cấp suất ăn học đường là một trong 20 nhóm được áp dụng hình thức lựa chọn nhà thầu trong trường hợp đặc biệt. Dù quy trình rút gọn, nhà thầu vẫn phải có giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm hoặc các giấy tờ tương đương.
Ghi nhận cho thấy, mỗi trường học ở Hà Nội có cách tiếp cận riêng:
- Một số trường lựa chọn nhà thầu cung cấp suất ăn cho cả năm học.
- Nhiều trường tách nhỏ gói thầu theo nhóm thực phẩm, nguyên liệu đầu vào để nấu ăn tại trường, ví dụ chia thành 5 - 7 gói thầu từ thực phẩm tươi sống đến sữa, bánh ngọt.
- Hoặc có trường chia theo mốc thời gian thay vì hợp đồng cả năm.
Tuy nhiên, sau vụ lùm xùm 300 tấn thịt heo bệnh của Công ty Cường Phát, tìm hiểu cho thấy Công ty CP dịch vụ suất ăn công nghiệp Hà Nội (nơi nhập thịt của Cường Phát) cũng là đơn vị được nhiều trường tiểu học ở Hà Nội, Bắc Ninh lựa chọn. Dù công ty này khẳng định là nạn nhân, nhưng nạn nhân thực sự cần được bảo vệ nhất chính là học sinh.
Lo Ngại Từ Hiệu Trưởng Và Phụ Huynh
Từ thực tế cho thấy, dù đã có quy định đấu thầu, việc cho phép lựa chọn nhà thầu trong trường hợp đặc biệt cũng bộc lộ bất cập. Nhiều hiệu trưởng than thở họ vốn là nhà giáo, nay phải thực hiện quy trình lựa chọn nhà thầu với các bước như lập kế hoạch, thương thảo, phê duyệt kết quả và ký kết hợp đồng, là một thách thức lớn.
Nỗi lo thường trực là làm thế nào để biết nhà thầu "đủ năng lực, kinh nghiệm" khi chưa có quy định cụ thể về "năng lực tối thiểu". Đặc thù của gói thầu cung cấp thực phẩm cho bữa ăn học đường là mặt hàng có tính rủi ro cao, diễn ra hằng ngày, đòi hỏi nhà thầu phải có năng lực vận hành ổn định mỗi ngày.
Hiệu trưởng một trường tiểu học ở TP.HCM cho biết, dù thực hiện đúng quy định đấu thầu với công khai kết quả và kiểm tra cùng ban đại diện cha mẹ học sinh, mỗi khi có vụ việc nghi ngộ độc thực phẩm, bản thân lại mất ăn mất ngủ. "Chúng tôi chỉ biết trông chờ vào trách nhiệm, đạo đức của người làm kinh doanh, và sự nghiêm minh của các cơ quan quản lý an toàn thực phẩm", vị này chia sẻ.
Lỗ Hổng Trong Kiểm Soát An Toàn Thực Phẩm
Chiều 14 tháng 4, Đoàn khảo sát của Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội đã chỉ ra những "lỗ hổng" trong việc thực hiện chính sách pháp luật về kiểm soát an toàn thực phẩm tại tỉnh Lạng Sơn. Bà Nguyễn Thị Thanh Hải, Chủ nhiệm Ủy ban, cho biết công tác khảo sát phục vụ thẩm tra dự luật ATTP sửa đổi và trả lời câu hỏi "Tại sao 300 tấn heo bệnh lại lọt qua tất cả cửa kiểm tra để vào bếp ăn trường học?".
Bà Hải nêu thực tế: "Tôi đi 2 trường học, chưa trường nào test mẫu đầu vào, hay thực hiện kiểm tra đột xuất. Các thông tin phản ánh chủ yếu từ phụ huynh, người dân nên khi xảy ra vấn đề rất khó để truy nguồn gốc thực phẩm từ đâu. Hầu như sau khi có giấy chứng nhận ATTP thì không ai kiểm tra nữa".
Ông Tạ Văn Hạ, Phó chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, cũng chỉ ra thực tế qua khảo sát cho thấy người mua và sử dụng thực phẩm không nắm được nguồn gốc, chỉ phụ thuộc vào niềm tin với người kinh doanh. Đây là kẽ hở để hàng giả, hàng kém chất lượng có nguy cơ xâm nhập trường học.
Do đó, bữa ăn học đường dù cần sự tận tâm của nhà trường và trách nhiệm của nhà thầu, vẫn phải có hành lang pháp lý khả thi, minh bạch và dễ vận hành để bảo vệ sức khỏe học sinh.
