Thủ tướng Chính phủ vừa ban hành chỉ thị mới về kỳ thi tốt nghiệp THPT, trong đó chỉ rõ một trong những hạn chế, bất cập trong công tác tổ chức kỳ thi những năm qua là việc chấm thi tự luận ở một số địa phương còn chưa bảo đảm tính phân loại, ảnh hưởng đến tính công bằng đối với thí sinh trên toàn quốc.
Do đó, với kỳ thi năm nay, Thủ tướng yêu cầu việc chấm thi môn tự luận cần thực hiện nghiêm theo đúng biểu điểm, hướng dẫn, bảo đảm tính phân loại, công bằng; tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà trường trong việc dạy và học, ôn tập cho học sinh.
Trước đó, tại hội nghị tập huấn công tác tổ chức thi và kiểm tra kỳ thi năm 2026 do Bộ GD-ĐT tổ chức tháng 4 vừa qua, đại tá Nguyễn Anh Tuấn, Phó cục trưởng Cục An ninh chính trị nội bộ (A03) Bộ Công an, cho biết những năm qua dư luận tiếp tục phản ánh nghi vấn một số địa phương có điểm thi tự luận cao bất thường và đặt vấn đề liệu có sự buông lỏng trong quá trình chấm thi.
Thứ trưởng Bộ GD-ĐT Phạm Ngọc Thưởng cũng nhìn nhận, những năm qua, một số địa phương còn khiến dư luận băn khoăn khi công bố kết quả chấm thi. Chẳng hạn có nơi điểm thi môn văn đạt 9 hoặc 9,5 rất nhiều, trong khi bản thân ông từng học chuyên văn ở THPT cũng hiểu rằng để đạt được điểm 7 - 8 môn ngữ văn là rất khó.
Thực trạng điểm thi cao bất thường
Năm 2024, điểm thi ngữ văn tăng phi mã, chỉ đứng sau giáo dục công dân, môn vốn được coi là "mưa điểm 10" trong kỳ thi theo chương trình cũ. Trong số 1 triệu thí sinh dự thi, có hơn 90.000 thí sinh đạt điểm văn từ 9 trở lên. Việc "mưa điểm cao" môn ngữ văn cũng là nguyên nhân góp phần khiến số lượng thủ khoa khối C00 trở nên bất thường với 19 thí sinh.
Dù đã yêu cầu các địa phương có điểm thi môn ngữ văn các năm trước "cao bất thường" báo cáo và được giải thích về các giải pháp trong quá trình ôn tập môn ngữ văn để có kết quả cao, nhưng lãnh đạo Bộ GD-ĐT cho rằng "chưa hoàn toàn thuyết phục" và cho biết sẽ tăng cường kiểm tra, giám sát vấn đề này trong kỳ thi năm nay.
Chấm chéo: Bài học từ quá khứ
Một số ý kiến cho rằng Bộ GD-ĐT nên tổ chức chấm chéo bài thi môn tự luận duy nhất để tránh tình trạng giáo viên có thể có chủ trương "chấm lỏng" cho học sinh của địa phương mình. Tuy nhiên, trong lịch sử thi cử, việc chấm đổi chéo bài thi tốt nghiệp THPT đã từng được áp dụng và cũng từng gây "chấn động" dư luận bởi tiêu cực.
Chấm chéo bài thi tự luận được thực hiện từ kỳ thi năm 2009 và kéo dài đến 2011. Thời điểm mới thực hiện, Bộ GD-ĐT đánh giá việc chấm chéo đã góp phần quan trọng bảo đảm tính chính xác, khách quan của việc chấm thi, đồng thời hạn chế những tiêu cực. Số bài chấm thẩm định chấm lệch từ 1,0 điểm trở lên ở năm 2008 (chưa chấm chéo) chiếm tỷ lệ tới 38,80% thì đến năm 2009 chỉ chiếm 4,93%, năm 2010 chiếm tỷ lệ 3,96%.
Dù vậy, thời điểm năm 2009 lại nổi lên ý kiến của một số tỉnh miền Tây Nam bộ về việc "chấm quá chặt" bài thi ngữ văn dẫn đến kết quả của một số tỉnh thấp một cách phi lý. Năm 2010, sau khi rút kinh nghiệm, Bộ GD-ĐT đã điều chỉnh theo hướng điều động thanh tra chấm thi của sở thứ 3 chấm thanh tra từ 5 - 10% số bài thi để đề xuất điều chỉnh kịp thời.
Đến năm 2011, một biên bản thống nhất hướng dẫn chấm thi của 11 tỉnh thành ĐBSCL "lọt" ra ngoài gây xôn xao dư luận. Biên bản này thể hiện các tỉnh thành này đã thống nhất cùng chấm "thoáng" hơn với môn thi tự luận. Khi sự việc vỡ lở, Bộ GD-ĐT chọn phương án công nhận kết quả thi của tất cả tỉnh thành này, tránh ảnh hưởng tới thí sinh. Sau ồn ào này, Bộ GD-ĐT bỏ chấm chéo và đưa ra giải pháp thi trắc nghiệm thay thế môn tự luận, chấm thi bằng máy. Môn ngữ văn là môn duy nhất vẫn thi theo hình thức tự luận đến nay.
Đáp án mở và giải pháp cho tương lai
PGS-TS Bùi Mạnh Hùng, Điều phối viên chính, Ban phát triển Chương trình giáo dục phổ thông 2018, cho rằng năm nay Bộ GD-ĐT cần có giải pháp tổ chức chấm thi phù hợp để hạn chế tình trạng nhiều địa phương cho điểm quá cao, vượt xa so với chất lượng bài làm của thí sinh.
Về đáp án môn ngữ văn, PGS Hùng nhận định đáp án đề thi tốt nghiệp THPT môn ngữ văn năm 2025 vẫn theo mô hình đáp án đóng, hoặc nói dè dặt hơn là "nửa mở". Theo ông, một đáp án mở chuẩn cần đáp ứng hai yêu cầu: thứ nhất, mở về nội dung, rõ về tiêu chí; thứ hai, rõ về tiêu chí (rubric) là chấm theo khả năng xác định vấn đề, lập luận, dẫn chứng, diễn đạt.
Ông Hùng nhận định: "Kiểu đáp án thi tốt nghiệp vừa qua được thiết kế để đảm bảo chấm đồng đều, tuy nhiên hạn chế sức sáng tạo và cách viết đa dạng của học sinh. Về lâu dài, cách làm này ảnh hưởng đến hoạt động dạy học. Giáo dục có nguy cơ trở thành quá trình nhào nặn học sinh theo một cách nghĩ duy nhất".
Từ kinh nghiệm quốc tế, PGS Hùng đề xuất cần xây dựng rubric để làm cơ sở cho đáp án mở. Dạy học viết trong lớp cũng theo đó mà triển khai. Học sinh được chia sẻ và nắm vững tiêu chí chấm này để thực hành. "Tất nhiên, chấm bài viết của học sinh theo hệ thống tiêu chí đòi hỏi kỹ năng cao của giám khảo. Giáo viên cần được tập huấn kỹ trước khi tham gia chấm thi và cần tổ chức các buổi chấm mẫu dựa trên tiêu chí để giảm thiểu sự vênh lệch giữa các tỉnh thành và giữa các giám khảo", PGS Bùi Mạnh Hùng chia sẻ.
Siết quy định về chấm phúc khảo
Quy chế và hướng dẫn tổ chức thi tốt nghiệp THPT áp dụng cho năm nay về cơ bản vẫn giữ quy định chấm thi môn tự luận như các năm trước. Theo đó, các tổ chấm thi sẽ chấm chung ít nhất 10 bài để rút kinh nghiệm cho giám khảo, sau đó bài thi được chấm hai vòng độc lập bởi hai cán bộ của các tổ khác nhau. Quy chế cũng quy định rõ cách xử lý nếu hai cán bộ chấm lệch điểm trên cùng bài thi.
Năm nay, Bộ GD-ĐT quy định rõ hơn về việc tổ chức bốc thăm túi bài thi trong chấm thi tự luận và yêu cầu: "Không thực hiện việc chấm xong vòng 1 toàn bộ các bài thi rồi mới tổ chức chấm vòng 2". Bộ cũng siết quy định về chấm phúc khảo. Trước đây, quy chế quy định chỉ tổ chức đối thoại trực tiếp giữa các giám khảo đợt đầu và giám khảo chấm phúc khảo trong trường hợp điểm phúc khảo lệch so với điểm chấm đợt đầu từ 0,5 điểm trở lên.
Tuy nhiên, quy định áp dụng từ năm nay, bài thi có điểm phúc khảo lệch so với điểm chấm đã công bố từ 0,25 điểm trở lên thì được điều chỉnh điểm, kể cả trường hợp tăng hoặc giảm điểm. Đồng thời, yêu cầu tổ chức đối thoại trực tiếp giữa các giám khảo đợt đầu và giám khảo chấm phúc khảo trong mọi trường hợp điều chỉnh điểm (có ghi biên bản). Nếu thấy có biểu hiện tiêu cực phải báo cáo lãnh đạo ban phúc khảo để xử lý theo quy định.
