Miễn phí vé xe buýt: Bước đệm cần đi kèm cải thiện chất lượng
Thành phố Hồ Chí Minh đang chuẩn bị triển khai chính sách miễn phí vé xe buýt, một động thái được kỳ vọng sẽ thúc đẩy giao thông công cộng. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng đây mới chỉ là bước khởi đầu và cần nhiều giải pháp đồng bộ hơn để tạo sự chuyển biến thực sự.
Chi phí không phải rào cản chính
Theo Tiến sĩ Phan Lê Bình, chuyên gia giao thông và Trưởng đại diện văn phòng tư vấn OCG Nhật Bản, chính sách miễn phí vé là mạnh mẽ và phù hợp trong bối cảnh chi phí sử dụng phương tiện cá nhân như xe máy, ô tô đang biến động. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh tác động chủ yếu ở mức hỗ trợ, chưa phải yếu tố quyết định để thay đổi thói quen đi lại của đa số người dân.
Nguyên nhân được chỉ ra là chi phí vé xe buýt hiện nay vốn không quá lớn so với thu nhập, trong khi việc sử dụng lại đòi hỏi nhiều thời gian hơn, đặc biệt là thời gian đi bộ ở hai đầu hành trình. “Việc miễn phí vé có thể giúp một người dân tiết kiệm vài trăm nghìn đồng mỗi tháng, nhưng nếu thời gian di chuyển kéo dài và thiếu thuận tiện, thì khó tạo ra sự chuyển đổi mạnh mẽ”, ông Bình phân tích.
Làn đường riêng: Yếu tố then chốt để cạnh tranh
Từ thực tế đó, chuyên gia này nhấn mạnh, để chính sách phát huy hiệu quả, yếu tố cốt lõi không chỉ nằm ở “miễn phí” mà là chất lượng dịch vụ và mức độ thuận tiện của hệ thống xe buýt. Trong đó, ưu tiên hàng đầu là cần dành làn đường riêng cho xe buýt, giúp rút ngắn thời gian di chuyển và nâng cao tính cạnh tranh so với phương tiện cá nhân.
“Nếu xe buýt vẫn phải di chuyển chung với dòng xe máy, ô tô thì rất khó tạo lợi thế về thời gian”, ông Bình nói. Điều này đặc biệt quan trọng khi người dân đã quen với sự tiện lợi của xe máy, và học sinh, sinh viên – nhóm hành khách chủ lực – thường xuyên sử dụng xe buýt trong hoạt động đi lại hằng ngày.
Chất lượng dịch vụ cần được nâng cấp toàn diện
Ông Lê Trung Tính, Chủ tịch Hiệp hội Vận tải ô tô hành khách TPHCM, đồng tình rằng chủ trương miễn phí là ý tưởng tích cực, có thể tạo cú hích mạnh cho giao thông công cộng. Hiện nay, hệ thống xe buýt tại thành phố vẫn còn nhiều dư địa phục vụ khi mới khai thác khoảng 50% công suất, và các doanh nghiệp có thể chủ động bổ sung phương tiện nếu được hỗ trợ.
Tuy nhiên, ông Tính cũng cho rằng, với mức giá phổ biến chỉ từ 5.000-7.000 đồng mỗi lượt, chi phí không phải rào cản lớn. Vấn đề cốt lõi nằm ở chất lượng dịch vụ khi vẫn còn tồn tại tình trạng không đúng giờ, thái độ phục vụ chưa tốt, cùng với việc tiếp cận điểm dừng chưa thuận tiện.
Từ thực tế này, ông nhận định chính sách miễn vé chỉ có thể phát huy hiệu quả nếu đi kèm với việc nâng cấp toàn diện hệ thống. Thành phố cần chú trọng:
- Mở rộng mạng lưới tuyến xe buýt.
- Đầu tư đồng bộ trạm dừng và nhà chờ.
- Cải thiện chất lượng phục vụ, nhất là tại các khu vực ngoại ô và khu dân cư mới.
Cảnh báo nguy cơ hiệu quả suy giảm nếu thiếu đầu tư đồng bộ
Ở góc nhìn dài hạn, ông Tính cảnh báo nguy cơ hiệu quả chính sách suy giảm nếu thiếu đầu tư đồng bộ. Dù lượng hành khách có thể tăng mạnh trong giai đoạn đầu, nhưng sau đó sẽ dần bão hòa, thậm chí người dân có thể quay lại sử dụng phương tiện cá nhân nếu dịch vụ không được cải thiện tương xứng.
Do đó, theo ông, bên cạnh chính sách giá, TPHCM cần đẩy mạnh:
- Phát triển làn đường ưu tiên cho xe buýt.
- Đầu tư trạm dừng và nhà chờ.
- Cải thiện chất lượng dịch vụ.
- Từng bước chuyển đổi sang phương tiện thân thiện môi trường như xe buýt điện.
Đảm bảo hạ tầng phục vụ khi nhu cầu tăng
Ông Bùi Hòa An, Phó Giám đốc Sở Xây dựng TPHCM, cho biết việc triển khai chính sách miễn phí vé được kỳ vọng sẽ tạo cú hích đáng kể, với sản lượng hành khách ước tính tăng khoảng 30% so với năm 2025. Thực tế, nhiều tuyến xe buýt mới vẫn chưa khai thác hết năng lực, tỷ lệ lấp đầy còn dưới 50%, cho thấy vẫn còn dư địa để đón thêm hành khách.
Tuy vậy, trước khả năng nhu cầu tăng nhanh, Sở Xây dựng đang tiến hành đánh giá lại quy mô đội xe nhằm bảo đảm khả năng phục vụ. “Chúng tôi đang rà soát để xác định liệu số lượng phương tiện hiện hữu có đáp ứng được khi lượng khách tăng mạnh hay không. Đồng thời sẽ nghiên cứu điều chỉnh tần suất theo hướng tăng chuyến, rút ngắn thời gian chờ, nhất là trên các tuyến có lưu lượng lớn”, ông An thông tin.
Trong giai đoạn tiếp theo, sở sẽ tiến hành tái cơ cấu mạng lưới xe buýt trên địa bàn thành phố (sau khi mở rộng địa giới hành chính) theo hướng đồng bộ và khoa học hơn. Định hướng tái cấu trúc sẽ tuân theo các tiêu chuẩn về tổ chức tuyến, trong đó trên các tuyến đường dân sinh, khoảng cách giữa các điểm dừng, nhà chờ dự kiến từ 300 - 500 m.
