Việt Nam nỗ lực bảo vệ động vật hoang dã qua hệ thống pháp luật
Thời gian qua, Việt Nam đã xây dựng và hoàn thiện một hệ thống văn bản quy phạm pháp luật tương đối đầy đủ, đáp ứng các yêu cầu quốc tế về nội luật hóa các quy định của Công ước về buôn bán quốc tế các loài động, thực vật hoang dã nguy cấp (CITES) và Công ước về đa dạng sinh học (CBD). Các văn bản này bao gồm Luật Lâm nghiệp, Luật Thủy sản, Luật Đa dạng sinh học, Luật Bảo vệ môi trường, Luật Đầu tư và Bộ luật Hình sự năm 2025, sửa đổi năm 2017. Chúng đã thiết lập những tiêu chuẩn cao nhất để bảo vệ các loài động vật hoang dã, tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho công tác bảo tồn.
Kết quả tích cực từ sự phối hợp liên ngành
Theo số liệu từ Cục Phòng, chống tội phạm về môi trường thuộc Bộ Công an, sự hợp tác giữa Bộ Công an với Bộ Nông nghiệp và Môi trường trong việc bảo vệ động vật hoang dã, chim di cư và nguồn lợi thủy sản đã mang lại những chuyển biến đáng kể từ cấp Trung ương đến địa phương. Cụ thể, tất cả 34 tỉnh, thành phố đã ban hành kế hoạch thực hiện, và 33 địa phương đã thành lập ban chỉ đạo để triển khai công tác này.
Công tác tuyên truyền cũng được đẩy mạnh, với việc các lực lượng chức năng đã tổ chức ký cam kết cho 4.782 cơ sở, hộ gia đình và cá nhân. Hơn nữa, đã có 131 cá nhân tự nguyện giao nộp 1.065 cá thể chim và 195 cá thể động vật hoang dã nguy cấp, quý, hiếm. Các cơ quan như Cục Cảnh sát phòng, chống tội phạm về môi trường, Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm, Cục Thủy sản và Kiểm ngư cùng lực lượng địa phương đã kiểm tra và xử lý 1.784 vụ vi phạm pháp luật liên quan đến bảo vệ động vật hoang dã và nguồn lợi thủy sản. Những nỗ lực này đã góp phần khôi phục dần hệ sinh thái và đa dạng sinh học.
Những hạn chế và thách thức trong thực tiễn
Tuy nhiên, thực tế triển khai vẫn còn nhiều điểm yếu. Theo Cơ quan thẩm quyền quản lý CITES Việt Nam, có tới 407 loài động vật trong Sách đỏ Việt Nam năm 2007 đang bị đe dọa tuyệt chủng, trong đó 7 loài nằm trong danh sách 100 loài bị đe dọa nhất trên toàn cầu. Tội phạm buôn bán và vận chuyển động vật hoang dã ngày càng tinh vi và gia tăng, gây ra những hệ lụy nghiêm trọng.
Nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng săn bắt, buôn bán trái phép là do nhu cầu tiêu thụ động vật hoang dã, xuất phát từ những quan niệm sai lệch và lợi ích kinh tế lớn. Ông Nguyễn Đức Lượng, hướng dẫn viên tại Trung tâm Cứu hộ bảo tồn và phát triển sinh vật (Vườn quốc gia Cúc Phương), cho biết trung tâm hiện đang chăm sóc 14 trong số 25 loài linh trưởng nguy cấp của Việt Nam. Mỗi cá thể được cứu hộ đều là minh chứng cho nạn săn bắt, nuôi nhốt trái phép hoặc buôn bán động vật hoang dã.
Nhiều người vẫn tin rằng việc sử dụng các bộ phận của động vật hoang dã có thể chữa bệnh hoặc tăng cường sức khỏe, dù thiếu cơ sở khoa học. Ông Lượng nhấn mạnh: "Nhiều người săn bắt voọc để lấy dạ dày chữa bệnh, nhưng theo các nhà khoa học, dạ dày của voọc không có đặc tính đặc biệt nào khác biệt so với các loài động vật khác."
Khó khăn trong công tác kiểm tra và xử lý vi phạm
Chính quyền địa phương đóng vai trò chính trong việc kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm, nhưng theo báo cáo, số vụ việc được kiểm tra còn hạn chế và số đối tượng bị phát hiện chưa nhiều. Hoạt động chủ yếu vẫn dừng ở mức tháo gỡ bẫy, lưới, công cụ kích điện và tuyên truyền tại các địa bàn xảy ra vi phạm.
Thiếu tướng Tô Anh Dũng, Giám đốc Công an tỉnh Thanh Hóa, cho biết: "Nhận thức pháp luật của một bộ phận người dân về bảo vệ động vật hoang dã và nguồn lợi thủy sản vẫn còn hạn chế. Địa bàn rộng, địa hình phức tạp và giao thông khó khăn khiến công tác phối hợp kiểm tra, tuần tra, phát hiện và ngăn chặn vi phạm gặp nhiều trở ngại." Các đối tượng thường hoạt động vào ban đêm và sử dụng công cụ săn bắt dễ mua, giá rẻ, làm cho việc kiểm soát trở nên khó khăn.
Đề xuất các giải pháp đồng bộ
Theo Thượng tướng Nguyễn Văn Long, Thứ trưởng Bộ Công an, cần tiếp tục thực hiện quyết liệt kế hoạch phối hợp giữa Bộ Công an và Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Lực lượng chức năng phải kiên quyết khắc phục tình trạng phát hiện và xử lý qua loa, chiếu lệ. Việc kiểm tra cần được duy trì liên tục tại các chợ chim, cơ sở nuôi nhốt, nhà hàng, tuyến vận chuyển, điểm phóng sinh và các khu vực thường xảy ra khai thác thủy sản tận diệt.
Để tăng tính phòng ngừa và răn đe, nhiều chuyên gia đề xuất cần có văn bản hướng dẫn cụ thể đối với các loài động vật nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ và Phụ lục CITES. Điều này sẽ giúp việc xử lý hình sự dựa trên số lượng cá thể thay vì phải định giá tài sản, làm căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự hiệu quả hơn.
Với mục tiêu thay đổi quan niệm sử dụng động vật hoang dã làm thuốc, lãnh đạo Viện Dược liệu cho biết đơn vị đã triển khai nhiều hoạt động tuyên truyền, xuất bản tài liệu và giới thiệu các loài cây thuốc có công dụng tương tự như sừng tê giác, tê tê hay hổ cốt. Công tác tuyên truyền cần được tăng cường, đặc biệt là đối với đồng bào sống trong khu vực rừng, khu bảo tồn rừng đặc dụng và khu bảo tồn biển, để nâng cao nhận thức về trách nhiệm bảo tồn thiên nhiên.
Các hộ dân, cơ sở kinh doanh, nhà hàng và điểm thu gom nông sản cần được ký cam kết không săn bắt, bẫy, mua bán hoặc tàng trữ động vật hoang dã. Đồng thời, cơ quan chức năng nên thường xuyên công bố kết quả xử lý các vụ việc điển hình và các bản án nghiêm khắc để cảnh tỉnh, răn đe và phòng ngừa chung trong xã hội.
