Bí ẩn phố Hàng Nâu: Nơi buôn bán củ nâu hay nghề nhuộm vải?
Nhà thơ Tú Xương, một tài năng văn học xuất chúng của Việt Nam, chỉ tồn tại trên cõi đời vỏn vẹn 37 năm nhưng đã để lại một di sản thơ ca đồ sộ với bản lĩnh sáng tạo đặc biệt. Sinh thời, ông sống tại ngôi nhà nằm trên phố Hàng Nâu, ngày nay đã được đổi tên thành phố Nguyễn Thị Minh Khai, sát khu vực Hàng Cót gần chợ Vị Hoàng. Chính tại nơi đây, Tú Xương đã viết nên những vần thơ tự trào đầy chất châm biếm:
Ở phố Hàng Nâu có phỗng sành,
Mắt thời thao láo, mặt thời xanh.
Vuốt râu nịnh vợ, con bu nó,
Quắc mắt khinh đời, cái bộ anh.
Câu hỏi đặt ra: Hàng Nâu thực chất là hàng gì? Thông thường, tên các con phố cổ tại Hà Nội thường được đặt dựa trên mặt hàng chuyên bán hoặc nghề nghiệp phổ biến ở khu vực đó. Chẳng hạn, phố Hàng Bè hình thành từ việc buôn bán các bè tre nứa ven sông Hồng; phố Hàng Bún gắn liền với nghề làm bún trắng sợi nhỏ của thôn Yên Ninh xưa. Tương tự, tại Sài Gòn cũ, nhiều con đường được đặt tên theo loài cây như Hàng Sanh (thường bị viết sai thành Hàng Xanh), Hàng Bàng, Hàng Gòn, hay Hàng Dừa.
Từ "nâu" và những liên tưởng thú vị
Để hiểu rõ về tên gọi Hàng Nâu, trước hết cần tìm hiểu nghĩa của từ "nâu". Trong phương ngữ Nam Bộ, "nâu" còn được biết đến với cách gọi là "nu". Bằng chứng là câu ca dao quen thuộc:
Đi đâu mà chẳng thấy về
Hay là quần tía ngồi kề áo nu…
Chàng ràng vì áo cụt nu
Vì dây lưng đỏ vì dù cánh dơi
Ở đây, "nu" chính là chỉ màu nâu. Từ này còn xuất hiện trong các cụm từ như "tủ mặt nu", được giải thích trong cuốn Phương ngữ Nam bộ (2015) là chỉ mắt cây to, lồi tròn, thường thấy ở gốc cây cổ thụ, có vân gỗ đẹp và thường được dùng làm đồ mỹ nghệ. Ngoài ra, Nam Bộ xưa còn có từ "mập nu" để chỉ người mập ú, mập lù.
Trong đời sống hiện đại, từ "nâu" được sử dụng rất linh hoạt. Chẳng hạn, khi ai đó vào quán và gọi "ly nâu", đó không chỉ đơn thuần là chỉ màu sắc mà còn ngụ ý một ly cà phê sữa – hỗn hợp giữa cà phê đen và sữa tạo nên màu nâu đặc trưng.
Suy luận về nghề nhuộm vải màu nâu sồng
Từ những phân tích trên, nhiều người suy luận rằng phố Hàng Nâu có tên gọi như vậy là do nơi đây chuyên về nghề nhuộm quần áo màu nu – tức màu nâu. Đại Nam quấc âm tự vị (1895) giải thích màu này là "màu hùn hùn", một cách mô tả cho màu nâu. Suy luận này nghe có vẻ hợp lý khi ta liên tưởng đến hình ảnh trong Truyện Kiều của Nguyễn Du:
Mùi thiền đã bén muối dưa
Màu thiền ăn mặc đã ưa nâu sồng
"Nâu sồng" là từ dùng để chỉ màu áo của các nhà sư, được nhuộm từ củ nâu và vỏ cây sồng. Theo cuốn Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam của Giáo sư - Tiến sĩ Đỗ Tất Lợi, củ nâu (còn gọi là củ leng, vũ dư lương) không chỉ có tác dụng làm thuốc mà chủ yếu được dùng để nhuộm vải. Vì vậy, giả thuyết cho rằng Hàng Nâu là nơi chuyên về nghề nhuộm vải màu nâu dường như khá thuyết phục.
Sự thật được nhà văn Nguyễn Tuân tiết lộ
Tuy nhiên, sự thật lại không hoàn toàn như vậy. Năm 1962, nhà văn Nguyễn Tuân đã đến thăm ngôi nhà cũ của Tú Xương tại phố Hàng Nâu. Qua quan sát và tìm hiểu, ông nhận thấy đây không phải là phố chuyên về nghề nhuộm vải, mà thực chất là nơi buôn bán củ nâu. Nguyễn Tuân miêu tả:
"Khi còn con sông Vị ở ngay sau lưng phố, thuyền lái nâu vào sát phố Minh Khai này, những cái cót nâu, bịch nâu lù lù trên bến và trong nhà. Những dáng người tung nâu từ mạn thuyền tung lên, những tiếng đếm nâu, đếm từng củ một, nó không như tung gạch cặp díp đếm từng đôi một. Đúng với cái tên nâu sồng của nó, phố Hàng Nâu xưa là một cái phố lam lũ của người lao động chân tay. Nó cũng là cái phố của những nhà nho thanh bạch"…
Như vậy, phố Hàng Nâu xưa thực sự là một khu chuyên buôn bán củ nâu – nguyên liệu dùng để nhuộm vải, chứ không phải là nơi trực tiếp thực hiện công đoạn nhuộm. Đây là một chi tiết quan trọng giúp chúng ta hiểu rõ hơn về lịch sử và hoạt động thương mại của con phố cổ này. Sự nhầm lẫn giữa việc buôn bán nguyên liệu và nghề nhuộm vải đã tạo nên những tranh luận thú vị xung quanh tên gọi Hàng Nâu, góp phần làm phong phú thêm câu chuyện về các con phố cổ của Hà Nội.
