Bàn Tay Tài Hoa Hồi Sinh Di Sản Sơn Son Thếp Vàng Ở Cố Đô Huế
Trong không gian trầm mặc của Đại nội Huế, từng là trung tâm quyền lực của các vua triều Nguyễn, những lớp sơn son và thếp vàng lấp lánh cùng các bức khảm sành sứ trên hoành phi, bình phong cổ không chỉ là dấu tích của một thời vàng son. Chúng còn là kết tinh từ bàn tay, trí tuệ và lòng kiên trì của những nghệ nhân thầm lặng, những người không chỉ phục dựng công trình mà còn hồi sinh ký ức lịch sử sống động.
Những Người Thợ Lặng Lẽ Gìn Giữ Hồn Cốt Di Sản
Chúng tôi tìm đến một xưởng nhỏ nép mình trong con hẻm yên tĩnh ở ngoại ô Huế, nơi mùi sơn ta thoang thoảng và ánh vàng lấp lánh dưới nắng sớm. Ở đó, những người thợ âm thầm thực hiện công việc giản dị nhưng góp phần gìn giữ cả một phần hồn cốt của di sản triều Nguyễn - nghề sơn son thếp vàng truyền thống.
Nghệ nhân Ngô Đình Trọng, với hơn 25 năm gắn bó nghề, đón chúng tôi bằng đôi bàn tay chai sạn phủ lớp bụi vàng mịn. Ánh mắt ông trầm lắng nhưng sáng lên mỗi khi nhắc đến từng chi tiết hoa văn cổ. Ông Trọng kể về những ngày đầu theo học việc từ bậc tiền bối - thầy Đỗ Kỳ Hoàng, nguyên Hiệu trưởng Trường đại học Mỹ thuật Huế. Những năm tháng đó, ông phải học cách nhận biết từng loại sơn ta, xử lý gỗ, và kỹ thuật “ăn vàng” sao cho lớp vàng bám chắc nhưng vẫn giữ được độ óng ánh tự nhiên.
Trong ký ức của ông, lần đầu tham gia phục dựng một chi tiết tại công trình thuộc quần thể di tích triều Nguyễn là dấu mốc không thể quên. “Hồi đó tay run lắm, vì mình biết đây không phải đồ mới, mà là chạm vào lịch sử, di sản của cha ông”, ông Trọng tâm sự. Theo ông, chạm khắc là phần “xương”, còn sơn son thếp vàng là phần “da” của công trình.
Kỹ Thuật Tinh Xảo Và Nguyên Tắc Phục Chế Nghiêm Ngặt
Ví dụ điển hình là công trình phục dựng Điện Thái Hòa, cung điện lớn bậc nhất của Đại nội Huế. Tất cả hệ thống cột gỗ trong điện đều trải qua nhiều công đoạn xử lý phức tạp, từ sơn lót, mài mịn, sơn cầm, vẽ tay, đến thếp vàng. Có những họa tiết rồng, phượng phải mất hàng tuần để hoàn thiện với kỹ thuật “rây mây” đòi hỏi từng đường nét khắc phải mềm mại nhưng dứt khoát, giữ đúng phong cách mỹ thuật cung đình Huế. “Sai một nét là phải làm lại từ đầu”, ông Trọng nhấn mạnh.
Không xa xưởng của ông Trọng, nghệ nhân Bùi Văn Trình cũng miệt mài với những mảng chạm trổ tinh xảo. Ông Trình nổi tiếng trong giới nhờ khả năng phục dựng hoa văn cổ gần như nguyên bản. Ông giải thích rằng mỗi họa tiết trong các công trình triều Nguyễn đều mang ý nghĩa riêng, từ rồng tượng trưng cho quyền lực, phượng biểu trưng cho cao quý, đến hoa lá thể hiện triết lý về thiên nhiên và con người. Người làm nghề không chỉ cần kỹ thuật mà còn phải am hiểu văn hóa, lịch sử sâu sắc.
Một nguyên tắc quan trọng mà các nghệ nhân tuân thủ là “phục chế, không phải làm mới”. Điều này đòi hỏi sự am tường về lịch sử, mỹ thuật và triết lý bảo tồn. Nghệ nhân Ngô Đình Trọng chia sẻ: mỗi công trình đều mang dấu ấn thời gian - những vết nứt, lớp màu phai, hay khiếm khuyết. Đó là lịch sử, nếu xóa đi hết, công trình sẽ mất giá trị.
Hành Trình Đối Thoại Với Quá Khứ Và Thách Thức Hiện Tại
Những năm 1990, nghề sơn son thếp vàng ở Huế còn lặng lẽ với công việc ít ỏi và thu nhập bấp bênh. Tuy nhiên, nghệ nhân Bùi Văn Trình vẫn kiên trì bám nghề. Cơ hội thật sự đến khi công cuộc trùng tu di tích Huế được triển khai. Ông tham gia phục chế những chiếc kiệu cũ tại cung Diên Thọ, từ những mảnh gỗ rời rạc dựng lại từng chi tiết với sự cẩn trọng tuyệt đối.
Từ đó, dấu tay ông hiện diện ở nhiều công trình lớn như Lăng Gia Long, lăng Đồng Khánh, lăng Tự Đức, Thái Bình Lâu, Triệu Miếu, và Duyệt Thị Đường. Mỗi nơi là một lần ông “đối thoại” với quá khứ. Một kỷ niệm đáng nhớ là khi ông chế tác hai chiếc ghế tại Thái Bình Lâu, đến mức không ai phân biệt được ghế mới với ghế cũ, chỉ nhận ra khi ông lật phần đáy có dấu hiệu nhận biết.
Trong dòng chảy hiện đại, nghề thủ công truyền thống như sơn son thếp vàng đang đối mặt với thách thức lớn. Thu nhập không cao, công việc vất vả, đòi hỏi sự kiên trì khiến nhiều người trẻ e ngại. “Nhiều người đến học một thời gian rồi bỏ. Họ không chịu được sự chậm rãi của nghề”, nghệ nhân Trình trăn trở.
Niềm Tin Vào Tương Lai Di Sản
Tuy nhiên, vẫn có tín hiệu đáng mừng khi các dự án trùng tu, tôn tạo di tích tại Huế ngày càng được quan tâm, tạo điều kiện để nghệ nhân tiếp tục hành nghề và truyền dạy cho thế hệ sau. “Nghề này không thể giữ cho riêng mình. Chỉ cần các em có tâm, tôi sẵn sàng chỉ dạy”, ông Trọng nói.
Nghệ nhân Đào Hữu Khiến, thuộc lớp kế cận, chia sẻ: “Người ta nhìn vào thấy đẹp là được, còn mình thì biết phía sau đó là bao nhiêu công sức”. Ông nhấn mạnh: “Chúng tôi không sáng tạo theo ý mình, mà phải tôn trọng cái đã có”, đặc biệt trong việc phục dựng các bức bình phong trong Đại nội Huế, nơi mỗi chi tiết đều có câu chuyện riêng và ý nghĩa phong thủy sâu sắc.
Hơn 25 năm gắn bó, ông Trọng không nhớ nổi mình đã tham gia phục chế bao nhiêu công trình, nhưng mỗi lần đứng trước cung điện cũ, ông vẫn hồi hộp như lần đầu. “Mình không làm để nổi tiếng. Chỉ mong khi người ta nhìn vào, họ vẫn thấy được cái hồn của Huế xưa”, ông tâm sự. Chính niềm tin đó đã giữ chân những nghệ nhân suốt bao năm, không phải vì lợi ích vật chất, mà vì di sản không chỉ là quá khứ, mà là phần sống động của hiện tại và tương lai.
Những lớp sơn son thếp vàng, bức phù điêu, khảm sành sứ rồi sẽ phai màu theo thời gian, nhưng với những con người ngày đêm gìn giữ nghề, “hồn vàng” của Cố đô vẫn còn đó - lặng lẽ, bền bỉ, như chính nhịp sống trầm mặc của Huế.
