Thời tiết cực đoan tiếp tục hoành hành châu Âu, đẩy số người chết vì nắng nóng trong 4 năm qua ở lục địa già lên hơn 200.000. Theo thống kê mới nhất, trong vài ngày cuối tháng 6/2026, gần 1.000 người chết ở Pháp vì nắng nóng, con số tương tự ở Tây Ban Nha là trên 200. Số ca cấp cứu tại Anh vượt thời COVID-19.
Kỷ lục nhiệt độ bị xô đổ khắp châu Âu
Cơn "bão lửa" tháng 6 đang bao trùm châu Âu, tạo ra những kỷ lục khiến tất cả ngỡ ngàng. Ở Tây Ban Nha, có thời điểm nhiệt độ cao nhất chạm 45°C. Người Paris thấy nhiệt kế lên gần 41°C, còn ở vùng miền nam nước Pháp, đỉnh điểm đo được gần 44°C. Berlin ngột ngạt trong cái oi nóng 39-40°C, còn các khu vực từ Italy, Áo, Cộng hòa Czech, Hungary đến Ba Lan cũng được dự báo sẽ trải qua nhiệt độ phổ biến từ 35–40°C trong những ngày tới.
Chính quyền Pháp buộc hơn 1.300 trường học đóng cửa hoặc điều chỉnh lịch học. Đường ray tại Anh phải giảm tốc vì nguy cơ biến dạng. Những con số, sự kiện ấy xuất hiện dồn dập trên khắp châu Âu chỉ trong vài ngày đầu mùa hè. Những đợt nắng nóng "từng chỉ xuất hiện một lần trong nhiều thập kỷ" đang lặp lại với tần suất dày hơn, kéo dài hơn và gây thiệt hại lớn hơn.
Nguyên nhân: Vòm nhiệt và khối Omega
Theo Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO), châu Âu hiện là lục địa nóng lên nhanh nhất thế giới với tốc độ tăng nhiệt cao gấp khoảng hai lần mức trung bình toàn cầu. Giáo sư Peter Thorne, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Khí hậu ICARUS, cho biết nhiệt độ trong đợt nóng hiện nay cao hơn khoảng 3–4°C so với điều kiện tự nhiên.
Trung tâm Khí tượng Đức (DWD) nhận định, về mặt hình thái thời tiết ngắn hạn, toàn bộ Tây và Trung Âu đang bị bóp nghẹt bởi một hệ thống áp cao kiên cố được gọi là "khối Omega" hay hiện tượng vòm nhiệt. Khối áp cao này hoạt động như một chiếc vung nồi khổng lồ giữ không khí nóng bên dưới, ngăn chặn mọi dải khí mát từ đại dương tràn vào, làm giảm mây và khiến bức xạ Mặt Trời liên tục nung nóng bề mặt trong nhiều ngày. Đồng thời, luồng khí nóng từ sa mạc Sahara được đưa lên Tây Âu, góp phần đẩy nhiệt độ tăng mạnh.
TS Nguyễn Ngọc Huy, chuyên gia biến đổi khí hậu, cho rằng nguyên nhân trực tiếp tạo nên đợt nắng nóng lần này là hiện tượng Omega Block - một dạng vùng áp cao có hình chữ Ω trên bản đồ khí quyển. "Thông thường, mỗi khối chặn sẽ duy trì từ 3-7 ngày, có thời điểm kéo dài đến 10 ngày cho đến khi các hệ thống khí áp dịch chuyển sang trạng thái khác... Khi nén không khí từ trên cao xuống thấp thì các vật chất trong không khí ở tầng thấp dày hơn, nhiều hơn. Càng nhiều vật chất ở tầng không khí thấp thì lại càng tích nhiệt nhiều hơn. Kết hợp với bầu trời quang mây, bức xạ Mặt Trời kéo dài nhiều giờ, lượng nhiệt bị giữ lại gần mặt đất, tạo nên các đợt sóng nhiệt cực đoan như ở châu Âu vừa qua", TS Huy giải thích.
Theo TS Huy, khối Omega hiện dịch chuyển theo hướng từ tây sang đông, bắt đầu hình thành tại Pháp, đạt đỉnh trong các ngày 22-24/6 trước khi lan sang Trung Âu và sẽ tiếp tục dịch chuyển về phía Đông Âu. "Omega Block từng tồn tại và xuất hiện từ rất lâu, không phải bây giờ mới có. Tuy nhiên, về mặt cường độ, thời gian tồn tại và quy mô dịch chuyển diện rộng lần này có liên quan đến biến đổi khí hậu. Khi trái đất nóng lên, hệ thống khí quyển và khí áp trở nên bất ổn hơn, từ đó tạo ra các hình thái thời tiết cực đoan mạnh hơn trước", TS Huy cho biết thêm.
Khủng hoảng điều hòa tại các thành phố cổ kính
Cơ quan thay đổi khí hậu Copernicus của EU cho rằng tình trạng nắng nóng bị trầm trọng hóa bởi hiệu ứng đảo nhiệt đô thị tại các thành phố cổ kính như Paris hay London. Những thành phố này có mật độ bê tông và nhựa đường dày đặc nhưng lại thiếu hạ tầng điều hòa không khí do đặc thù thời tiết trong quá khứ, biến các khu dân cư thành "những chiếc bẫy nhiệt ngột ngạt" suốt cả ngày lẫn đêm. Ban ngày, tường đá và bê tông hấp thụ nhiệt. Ban đêm, khi nhiệt độ vẫn trên 20°C – hiện tượng "đêm nhiệt đới" – lượng nhiệt ấy tiếp tục tỏa ra, khiến nhiều căn hộ gần như không thể hạ nhiệt.
Đặng Việt Hoàng, 32 tuổi, sống tại quận 15 thủ đô Paris, Pháp, nói: "Nếu muốn biết người dân ở Paris đang trải qua cảm giác gì, hãy thử tắt điều hòa giữa mùa hè Hà Nội, đóng kín cửa lại và chỉ bật một chiếc quạt. Cảnh khổ sở nhất là đi tàu điện ngầm. Nếu tàu gặp sự cố hoặc kẹt chuyến, hàng trăm người bị nhốt trong không gian kín không điều hòa, không gió, nóng đến mức muốn ngất". Hoàng cho biết đợt nắng nóng cuối tháng 6 khiến Paris bước vào những ngày oi bức hiếm thấy, nhiệt độ ngoài trời có thời điểm lên đến 40°C. Theo anh, 2-3 năm gần đây Pháp cũng từng trải qua các đợt nóng, nhưng không kéo dài và khắc nghiệt như năm nay.
Việc lắp điều hòa tại Pháp không hề đơn giản. Hoàng cho biết có hai rào cản lớn là hạ tầng và tài chính. Về hạ tầng, các tòa nhà ở Paris phần lớn là nhà cổ, không được thiết kế hệ thống đường ống để lắp điều hòa gắn tường công suất lớn. Muốn khoan tường lắp máy phải làm thủ tục xin giấy phép thi công vô cùng phức tạp, phải được sự đồng ý của chủ nhà và ban quản lý tòa nhà. Do đó, người dân nếu có điều kiện thì thường cũng chỉ mua được loại điều hòa di động cắm điện công suất nhỏ (5.000 BTU). Về tài chính, một chiếc máy điều hòa loại nhỏ có giá từ 500-1.000 Euro (khoảng 15-30 triệu đồng). Nhưng chi phí mua máy không đáng ngại bằng tiền điện. "Một máy điều hòa chạy trong mùa hè có thể khiến hóa đơn tiền điện tăng thêm 200-300 Euro/tháng. Với những người lao động nhận mức lương tối thiểu, sau khi trừ tiền thuê nhà và sinh hoạt phí thì việc gánh thêm khoản tiền điện này là điều quá sức", Hoàng nói.
Ở Anh, Nguyễn Hà, du học sinh Việt Nam tại Birmingham, cùng chung cảm nhận. "Nắng ở Anh rất gắt, khó chịu, không khác Hà Nội lúc 40°C và kéo dài tới 20-21h", cô chia sẻ. Trước đây, mùa hè tại Anh thường ngắn và ôn hòa, khiến điều hòa không được xem là thiết bị thiết yếu. Phần lớn công trình được xây để giữ ấm, cách nhiệt cho mùa đông. Khi nhiệt độ tăng vọt, nhiều phòng kín trở thành "chiếc lò nướng". "Những ngày vừa rồi tôi phải đi mua quạt ngay vì tối không thể ngủ được", Hà nói.
Theo thống kê của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), trong khi gần 90% hộ gia đình ở Mỹ lắp điều hòa, tỷ lệ này ở châu Âu chỉ khoảng 20%. Giáo sư Peter Thorne nhận định: "Trong nhiều trường hợp, chúng ta gần như đang bị nấu chín trong chính ngôi nhà của mình".
Kinh tế châu Âu chịu cú sốc nặng
Nghiên cứu do Đại học Mannheim (Đức) và Ngân hàng Trung ương châu Âu thực hiện công bố hồi tháng 9/2025 cho thấy các đợt nắng nóng, hạn hán và lũ lụt trong mùa hè năm 2025 gây thiệt hại gần 50 tỷ USD cho kinh tế châu Âu. Các nhà nghiên cứu cảnh báo tác động kinh tế đối với châu lục này có thể kéo dài trong nhiều năm với tổng thiệt hại có khả năng lên đến 146 tỷ USD vào năm 2029.
Thế giới bước vào kỷ nguyên 'nung sôi toàn cầu'
Năm 2023, Tổng thư ký Liên hợp quốc António Guterres nhận định rằng nhân loại không còn đối mặt với sự ấm lên toàn cầu nữa, mà đã chính thức bước vào kỷ nguyên "nung sôi toàn cầu". "Biến đổi khí hậu thật đáng sợ và đây mới chỉ là khởi đầu", ông cảnh báo.
Điều khiến giới khoa học lo ngại không chỉ là châu Âu đang trải qua một mùa hè nóng khủng khiếp mà còn là tốc độ các kỷ lục đang bị xô đổ. Chỉ trong hơn một thế kỷ qua, nhiệt độ trung bình toàn cầu đã tăng khoảng 1,3-1,5°C. Trong khoảng 70 năm đầu thế kỷ 20, nhiệt độ toàn cầu chỉ tăng khoảng 0,2-0,3°C. Nhưng kể từ những năm 1970, tốc độ nóng lên bắt đầu tăng nhanh cùng với quá trình công nghiệp hóa và tiêu thụ nhiên liệu hóa thạch. Giai đoạn 1970-2010, nhiệt độ trung bình toàn cầu đã tăng thêm khoảng 0,7°C. Ba năm liên tiếp 2023, 2024 và 2025 đều nằm trong nhóm những năm có nhiệt độ trung bình cao vào bậc nhất.
WMO dự báo có tới 75% khả năng nhiệt độ trung bình toàn cầu trong giai đoạn 2026-2030 sẽ vượt ngưỡng 1,5°C so với thời kỳ tiền công nghiệp – cột mốc mà giới khoa học coi là ranh giới làm gia tăng mạnh nguy cơ xảy ra các hiện tượng thời tiết cực đoan; khoảng 86% khả năng thế giới sẽ ghi nhận thêm ít nhất một năm nóng hơn cả năm 2024 trong vòng 5 năm tới.
Tổ chức World Weather Attribution (WWA) chỉ ra rằng nền nhiệt ghi nhận tại châu Âu trong đợt nắng nóng lần này "gần như không thể xảy ra" nếu đặt trong điều kiện khí hậu của năm 1976. Những gì đang diễn ra ở châu Âu cho thấy một thực tế ngày càng rõ ràng: điều từng được coi là bất thường đang dần trở thành bình thường. Nền khí hậu ổn định đã nuôi dưỡng nền văn minh nhân loại suốt hàng nghìn năm đang từng bước thay đổi, nhanh hơn rất nhiều so với khả năng thích nghi của con người.
