Khi đặt chân đến xóm Thái Sơn 5, xã Văn Hiến, huyện Đô Lương, tỉnh Nghệ An, nhiều người không khỏi ngỡ ngàng và thích thú khi chiêm ngưỡng “cụ” khế đại thụ nằm trong khuôn viên khu mộ tổ dòng họ Hoàng. Theo chia sẻ của các cụ cao niên trong làng, từ khi họ còn nhỏ đã thấy cây cổ thụ này sừng sững, với tán lá sum suê, xanh tốt quanh năm.
Đặc điểm ấn tượng của cây khế cổ thụ
Quan sát thực tế, cây khế cao khoảng 10 mét, phải 4 người lớn ôm mới xuể. Cây có 3 nhánh chính cùng nhiều nhánh phụ tỏa ra tạo thành hình tròn rất bắt mắt. Dù phần thân đã rỗng ruột từ lâu, nhưng cây vẫn xanh tốt và cho rất nhiều quả mỗi mùa.
Ông Hoàng Văn Vượng (61 tuổi), tộc trưởng dòng họ Hoàng, cho biết: “Trong gia phả của dòng họ vào năm 1848, khi chúng tôi chọn nơi đây để xây mộ tổ thì cây khế này đã có mặt. Cây đã rỗng ruột trong thời gian dài nhưng vẫn phát triển tốt, cho nhiều quả. Đặc biệt, những cơn bão năm 2025 quét qua, nhiều cây khác bị gãy đổ nhưng cây khế này không gãy một cành nào, vẫn đứng sừng sững.”
Theo ông Vượng, phần thân rỗng của cây khế có thể chứa được 3-4 người chui vào bên trong. Trên thân cây in hằn dấu vết thời gian với lớp vỏ xù xì, nhiều đoạn không còn lõi.
Giá trị lịch sử và văn hóa
Ông Hoàng Văn Kiểm, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu lịch sử và văn hóa địa phương tỉnh Nghệ An, cho biết: Theo tài liệu khảo cứu, dòng họ Hoàng đã có mặt tại đây đến nay là đời thứ 19. Năm 1848, dòng họ quyết định xây lăng mộ tổ tại khu vực này. Nếu tính mỗi đời khoảng 20-25 năm, dòng họ đã hiện diện tại đây trên dưới 400 năm. Do đó, cây khế cũng có tuổi đời tương tự.
Không chỉ có giá trị về mặt sinh học, cây khế cổ thụ còn gắn liền với những sự kiện lịch sử quan trọng. Theo các tài liệu lịch sử địa phương, trong cao trào cách mạng 1930-1931, khu lăng mộ họ Hoàng là địa điểm thuận lợi để tổ chức các cuộc họp bí mật của cán bộ cách mạng. Bà Tôn Thị Quế (1902-1992), nữ chiến sĩ trong phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh, được cho là từng cất giấu tài liệu và trú ẩn trong thân cây khế để tránh sự truy lùng của thực dân Pháp.
Không chỉ thân cây rỗng ruột, nhiều cành lớn cũng không còn lõi. Trải qua hàng trăm năm lịch sử, cây khế không chỉ gắn bó thân thiết với các thế hệ người dân nơi đây mà còn tạo nên một vẻ đẹp cổ kính, thanh bình.
Sức sống mãnh liệt vượt thời gian
Cành lá của cây khế sum suê, tán cây tỏa rộng che mát khắp cả một vùng. Dù đã trải qua hàng trăm năm, cây khế cổ thụ vẫn phát triển tốt, lá xanh mướt quanh năm, gợi nhắc về sức sống mãnh liệt và vẻ đẹp tự nhiên vượt thời gian. Đối với người dân địa phương, cây khế không đơn thuần là một cây cổ thụ, mà còn là báu vật, là biểu tượng của ký ức, văn hóa và tâm linh mà họ luôn nâng niu, gìn giữ.
