Chính phủ phê duyệt Đề án Chuyển đổi số văn hóa với tầm nhìn dài hạn
Chính phủ vừa chính thức phê duyệt Đề án "Chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045". Đề án này đặt ra mục tiêu hiện đại hóa toàn diện hệ sinh thái văn hóa số quốc gia, biến văn hóa số thành một nguồn lực mới mạnh mẽ cho sự phát triển bền vững của đất nước. Cụ thể, đến năm 2030, tất cả các lĩnh vực văn hóa sẽ có nền tảng số dùng chung; toàn bộ các loại hình di sản văn hóa đã được số hóa sẽ được chuẩn hóa dữ liệu theo khung chuẩn quốc gia; và 80% số di sản văn hóa số sẽ có mã định danh riêng biệt.
Hành trình chuyển đổi số văn hóa từ những thử nghiệm ban đầu
Quá trình chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa đã được khởi động từ nhiều năm trước với các thử nghiệm sớm, mang tính tiên phong. Năm 2019, triển lãm đa phương tiện "Bùi Xuân Phái với Hà Nội" tại Bảo tàng Hà Nội lần đầu tiên ứng dụng công nghệ trình chiếu 3D mapping, đánh dấu bước ngoặt trong việc số hóa di sản. Theo bà Nguyễn Thị Ngọc Hòa, Giám đốc Trung tâm Điều phối các hoạt động sáng tạo Hà Nội, trước đây, các hoạt động trưng bày chủ yếu mang yếu tố tĩnh với máy chiếu và màn hình đơn giản. Từ năm 2019, công nghệ 3D mapping và trình chiếu đa phương tiện đã giúp biến đổi dữ liệu tĩnh thành linh hoạt, nâng cao trải nghiệm và thu hút đông đảo công chúng đến với bảo tàng.
Các thử nghiệm sớm với trí tuệ nhân tạo (AI) cũng mở ra hướng tiếp cận mới đầy sáng tạo cho lĩnh vực di sản. Công nghệ 3D mapping, trình chiếu tương tác và thực tế đa giác quan đã thực sự "đánh thức" nhiều không gian di sản vốn im lìm. Tại Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2024, triển lãm "Cảm thức Đông Dương" tại giảng đường Đại học Quốc gia Hà Nội (số 19 Lê Thánh Tông) đã mang lại trải nghiệm mới mẻ cho công chúng. Sự kết hợp giữa 3D mapping, AI cùng ánh sáng và âm thanh tinh tế giúp di sản kiến trúc hòa quyện với nghệ thuật hiện đại, làm sống lại giá trị của công trình hơn trăm năm tuổi một cách sinh động.
Ứng dụng công nghệ số trong nghiên cứu, bảo tồn và du lịch
Công nghệ số không chỉ dừng lại ở trưng bày mà còn hỗ trợ mạnh mẽ cho công tác nghiên cứu và giải mã di sản. Trong lĩnh vực khảo cổ học, công nghệ dựng mô hình 3D đã giúp tái tạo nền móng và cấu trúc của nhiều công trình kiến trúc cổ từ nguồn tư liệu hiện vật quý giá. Kiến trúc sư Đinh Việt Phương cùng nhóm 3DART đã thực hiện nhiều dự án số hóa ấn tượng, bao gồm:
- Phục dựng phố cổ Hà Nội với đầy đủ chi tiết lịch sử.
- Tái hiện kiến trúc di tích thời Pháp thuộc một cách chân thực.
- Số hóa pho tượng Quan Âm Thiên Thủ Thiên Nhãn tại chùa Báo Ân.
- Bảo tồn chi tiết kiến trúc và họa tiết rồng thời Lý tại cột đá chùa Dạm (Bắc Ninh).
Về mặt du lịch, nhiều địa phương như Quảng Ninh và Ninh Bình đã triển khai các sản phẩm trải nghiệm sử dụng trình chiếu ánh sáng, âm thanh và hình ảnh số, tạo ra trải nghiệm đa giác quan vượt xa giới hạn không gian vật lý truyền thống. Họa sĩ Phạm Trung Hưng, Giám đốc Công ty CMYK Việt Nam, nhận định: "Thành tựu công nghệ số mang lại thuận lợi lớn cho cả nghệ sĩ và công chúng. Một tác phẩm mỹ thuật giờ đây có thể tạo nên trải nghiệm đa giác quan, với sự tương tác hai chiều sâu sắc giữa tác phẩm và người xem."
Thách thức và giải pháp cho nền văn hóa số tương lai
Tuy nhiên, nền nghệ thuật số đang phải đối mặt với những thách thức không nhỏ, đặc biệt là từ khối lượng dữ liệu khổng lồ ngày càng tăng với tốc độ cao. Nghệ sĩ buộc phải liên tục đổi mới và tái cấu trúc phong cách biểu đạt để đảm bảo tính hiện đại và sức hấp dẫn. Phát triển nguồn nhân lực am hiểu công nghệ được xem là yếu tố then chốt để chuyển từ lưu trữ tĩnh sang một hệ sinh thái sáng tạo năng động. Thế nhưng, trong môi trường văn hóa số hiện nay, khoảng cách giữa người làm văn hóa và chuyên gia công nghệ vẫn còn khá lớn.
Nghệ sĩ Trần Hậu Yên Thế chia sẻ: "Phần lớn chuyên gia làm việc trong lĩnh vực di sản, mỹ thuật và bảo tàng được đào tạo theo phương thức truyền thống, trong khi yêu cầu hiện nay đòi hỏi sự kết hợp hài hòa giữa tư duy nghệ thuật và năng lực kỹ thuật số." Do đó, phát triển nguồn nhân lực số cho ngành văn hóa đã trở thành một trong năm trụ cột chiến lược của Đề án chuyển đổi số. Việc xây dựng và bồi dưỡng một thế hệ nghệ sĩ vừa am hiểu sâu sắc về văn hóa vừa thành thạo công nghệ là nhiệm vụ cấp thiết, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa dân tộc trong kỷ nguyên số đầy biến động.
