Từ một vị quan thanh liêm của triều đình phong kiến đến Trưởng Ban Thường trực Quốc hội khóa I, cụ Bùi Bằng Đoàn đã dành trọn cuộc đời tận tụy cống hiến vì nước, vì dân. Đồng hành cùng Chủ tịch Hồ Chí Minh trong những năm tháng kháng chiến cam go, cụ để lại dấu ấn sâu đậm trong việc xây dựng Nhà nước và Quốc hội non trẻ của nước Việt Nam độc lập.
Thân thế và sự nghiệp cách mạng
Cụ Bùi Bằng Đoàn sinh ngày 17/8/1889 trong một gia đình nho học tại làng Liên Bạt, huyện Ứng Hoà, tỉnh Hà Đông (nay là xã Ứng Thiên, thành phố Hà Nội) – một vùng quê nổi danh với truyền thống văn hiến. Cụ đỗ cử nhân năm 1906 và bắt đầu sự nghiệp quan trường từ năm 1911, lần lượt giữ các chức vụ Tri huyện, Tuần phủ tại các tỉnh Cao Bằng, Ninh Bình. Đến năm 1933, cụ được bổ nhiệm làm Thượng thư Bộ Hình (Tư pháp) và tham gia Viện Cơ mật của triều đình Huế.
Trong thời gian làm quan, cụ nổi tiếng là một vị quan đức độ, thanh liêm, chính trực và luôn chăm lo cho dân. Trên cương vị Thượng thư Bộ Hình, cụ đã có công lớn trong việc cải cách tư pháp, sửa đổi luật pháp, bãi bỏ nhiều quy định lỗi thời của hệ thống tư pháp cổ xưa tại 17 tỉnh, đạo thuộc Trung kỳ. Cụ còn tấu trình và được Nhà vua chấp thuận việc biên soạn, ban hành các đạo luật mới có nội dung tiến bộ, đồng thời tổ chức Tòa án và quy định cơ chế tư pháp tân tiến.
Bước ngoặt lịch sử
Tháng 3/1945, khi Nhật đảo chính Pháp và vua Bảo Đại thành lập Chính phủ thân Nhật, cụ Bùi Bằng Đoàn đã cáo quan về sống tại quê nhà. Tại đây, cụ được bà con hàng xóm quý mến bởi đức độ và tác phong giản dị. Trong thời điểm “đêm trước” của cuộc cách mạng, tổ chức Việt Minh đã tiếp xúc và mời cụ tham gia cuộc vận động khởi nghĩa. Cụ đã đến với Việt Minh và cách mạng một cách tự nhiên, phù hợp với phẩm chất vốn có.
Sau khi Cách mạng Tháng Tám thành công, ngày 2/9/1945, cụ được mời tham dự lễ Tuyên ngôn Độc lập tại Quảng trường Ba Đình. Tại đây, cụ gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh và hoàn toàn tin tưởng vào vận mệnh nước nhà. Ngày 17/11/1945, cụ nhận được thư của Chủ tịch Hồ Chí Minh mời ra gánh vác việc nước, trong đó có đoạn: “Tôi tài đức ít ỏi, mà trách nhiệm nặng nề. Thấy Ngài học vấn cao siêu, kinh nghiệm phong phú. Vậy nên, tôi mời Ngài Cố vấn cho tôi, để giúp thêm ý kiến trong việc hưng lợi trừ hại cho nước nhà, dân tộc…”.
Đóng góp cho chính quyền cách mạng
Tham gia chính quyền mới, cụ Bùi Bằng Đoàn được cử vào Ủy ban Kiến thiết quốc gia và sau đó giữ chức Thanh tra đặc biệt của Chính phủ. Với kinh nghiệm và trí tuệ, cụ đã đúc kết thực tiễn để xây dựng các điều luật giúp Ban Thanh tra đặc biệt giải quyết nhanh chóng các vụ việc oan trái. Cụ là một trong những người đặt nền móng cho tư tưởng thanh tra nhân dân, thanh tra cách mạng của Nhà nước Việt Nam.
Trong cuộc Tổng tuyển cử ngày 6/1/1946, cụ trúng cử đại biểu Quốc hội khóa I của tỉnh Hà Đông. Tại Kỳ họp đầu tiên ngày 2/3/1946, cụ được bầu làm ủy viên chính thức của Ban Thường trực Quốc hội. Đến Kỳ họp thứ 2 (tháng 11/1946), theo sự giới thiệu của Chủ tịch Hồ Chí Minh, cụ được bầu giữ chức Trưởng Ban Thường trực Quốc hội.
Vai trò trong kháng chiến
Ngày 19/12/1946, khi cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ, cụ Bùi Bằng Đoàn được Ban Thường trực Quốc hội ủy nhiệm ở bên cạnh Chủ tịch Hồ Chí Minh và Chính phủ để góp ý kiến trong mọi công tác kháng chiến. Theo quyết định của Ban Thường trực, cụ luôn ở cạnh Chủ tịch Hồ Chí Minh, tham dự các cuộc họp của Hội đồng Chính phủ và giám sát hoạt động của Chính phủ.
Chủ tịch Hồ Chí Minh rất tôn trọng Ban Thường trực Quốc hội và tạo mọi điều kiện để cụ Bùi Bằng Đoàn làm tròn nhiệm vụ. Mỗi dự thảo sắc luật đều được gửi xin ý kiến Ban Thường trực trước khi thông qua. Có lần, theo chỉ thị của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Hội đồng Chính phủ phải hoãn một kỳ họp vì cụ Bùi Bằng Đoàn đi vắng.
Những năm tháng cuối đời
Giữa năm 1948, cụ Bùi Bằng Đoàn lâm bệnh nặng và được đưa về vùng tự do Liên khu III (Ninh Bình), sau đó là Liên khu IV (Thanh Hóa) để chữa trị. Dù xa Trung ương, cụ vẫn thường xuyên liên hệ với chiến khu, gửi thư và đóng góp ý kiến cho Trung ương và Chính phủ. Cụ còn trả lời phỏng vấn báo chí để động viên quân dân tin tưởng vào thắng lợi của cuộc kháng chiến.
Sau khi hòa bình lập lại, cụ được đưa về dưỡng bệnh tại Bệnh viện Đồn Thủy (nay là Bệnh viện Quân y 108). Do tuổi cao, sức yếu, bệnh tình ngày càng trầm trọng, cụ từ trần ngày 13/4/1955, hưởng thọ 66 tuổi. Tang lễ của cụ được cử hành trọng thể tại quê hương làng Liên Bạt. Để ghi nhận công lao, Hội đồng Chính phủ đã truy tặng cụ Huân chương Độc lập hạng Nhất.
Di sản và tấm gương sáng
Cụ Bùi Bằng Đoàn – một nhà trí thức, nhà nho lớn – đã đồng hành cùng Chủ tịch Hồ Chí Minh trong công cuộc xây dựng Nhà nước và Quốc hội từ khóa đầu tiên. Cuộc đời và sự nghiệp cách mạng của cụ là tấm gương sáng về đức độ thanh liêm và sự tận tụy với Tổ quốc, trở thành niềm tự hào cho mọi thế hệ người Việt Nam. Những đóng góp của cụ không chỉ góp phần vào sự nghiệp giải phóng dân tộc mà còn để lại bài học quý giá về tinh thần phụng sự đất nước.
