Cuộc đời Nam Phương hoàng hậu được phác họa chi tiết qua công trình nghiên cứu của sử gia Pháp
Trong một thời gian dài, nhiều khía cạnh cuộc đời của Nam Phương hoàng hậu - vị hoàng hậu cuối cùng của Việt Nam - vẫn còn ít được biết đến và gây tò mò cho công chúng. Vì sao một thiếu nữ xuất thân giàu có ở Nam Kỳ lại trở thành mẫu nghi triều Nguyễn, rồi kết thúc cuộc đời trong lặng lẽ tại làng Chabrignac, Pháp? Những câu hỏi ấy đã thôi thúc sử gia Pháp François Joyaux dành nhiều năm tìm kiếm tư liệu, gặp gỡ nhân chứng để lần theo dấu vết cuộc đời đầy biến động của hoàng hậu.
Hành trình từ thiếu nữ Nam Kỳ đến hoàng hậu triều Nguyễn
François Joyaux là giáo sư chuyên về lịch sử hiện đại của Viễn Đông, từng giảng dạy tại Viện Quốc gia về Ngôn ngữ và Văn minh Phương Đông thuộc Sciences Po và Đại học Sorbonne ở Paris. Vị sử gia 88 tuổi này là tác giả của hơn chục công trình nghiên cứu lịch sử về Đông Dương, Trung Quốc và quan hệ quốc tế ở châu Á. Kết quả của quá trình nghiên cứu về Nam Phương hoàng hậu được công bố trong cuốn Nam Phuong: La Dernière Impératrice du Vietnam, xuất bản lần đầu tại Pháp năm 2019.
Mới đây, tác phẩm được dịch sang tiếng Việt với nhan đề Nam Phương - Hoàng hậu cuối cùng của Việt Nam, do Nhà xuất bản Tổng hợp TP.HCM phát hành với sự hỗ trợ của Viện Pháp tại Việt Nam. Theo nghiên cứu của Joyaux, Nam Phương tên khai sinh là Nguyễn Hữu Thị Lan, sinh năm 1913 tại Nam Kỳ trong một gia đình Công giáo giàu có. Gia đình bên ngoại của bà họ Lê Phát là một dòng họ Công giáo lâu đời, sở hữu nhiều đất đai và bất động sản tại Nam Kỳ cũng như ở châu Âu và châu Phi.
Môi trường gia đình và nền giáo dục đã tạo nên nền tảng đặc biệt cho thiếu nữ Nguyễn Hữu Thị Lan. Bà được gửi sang Pháp học tại trường dòng Couvent des Oiseaux ở Paris, nơi đào tạo nhiều nữ sinh thuộc tầng lớp thượng lưu Công giáo. Trong cùng thời gian đó, hoàng tử Bảo Đại, khi ấy còn mang tên Vĩnh Thụy, cũng đang học tập tại Pháp. Cuộc hôn nhân giữa hai người sau này không chỉ mang ý nghĩa cá nhân mà còn gắn với những tính toán chính trị của chính quyền thuộc địa.
Theo phân tích của Joyaux, chính quyền Pháp muốn xây dựng hình ảnh một triều đình “tân tiến” thông qua cuộc hôn nhân giữa vị vua An Nam và một thiếu nữ thuộc tầng lớp tinh hoa bản xứ ở Nam Kỳ. Cuộc hôn nhân này cũng phải vượt qua những ràng buộc tôn giáo. Giáo hội Công giáo khi đó chỉ cho phép phụ nữ Công giáo kết hôn với người ngoại đạo nếu hai bên cam kết rằng con cái sẽ được rửa tội và giáo dục theo Công giáo. Nguyễn Hữu Thị Lan chấp nhận điều kiện này và thực hiện đúng cam kết.
Năm 1934, bà kết hôn với vua Bảo Đại khi mới 20 tuổi và trở thành hoàng hậu, điều hiếm thấy trong truyền thống triều Nguyễn. Bà cũng được công nhận là người vợ chính thức của nhà vua, một điểm khác biệt so với tập quán đa thê từng tồn tại trong hoàng gia trước đó. Trong những năm đầu của cuộc hôn nhân, Nam Phương được mô tả là người quan tâm đến các hoạt động xã hội. Bà tham gia nhiều hoạt động nhằm mở rộng cơ hội giáo dục và việc làm cho phụ nữ.
Những biến động lịch sử và cuộc đời lưu vong
Một trong những điểm đáng chú ý của cuốn sách là cách tác giả đặt cuộc đời Nam Phương trong bối cảnh lịch sử rộng lớn của Đông Dương thuộc Pháp. Theo Joyaux, số phận của hoàng hậu phần nào phản chiếu những biến động của khu vực trong nửa đầu thế kỷ XX. Thời kỳ bà sống chứng kiến sự xuất hiện của các phong trào dân tộc, sự hình thành của Đảng Cộng sản Đông Dương, sự chiếm đóng của quân đội Nhật Bản và Cách mạng tháng Tám năm 1945.
Sau khi vua Bảo Đại thoái vị năm 1945, cuộc đời Nam Phương bước sang một giai đoạn khác. Những biến động chính trị khiến gia đình hoàng gia rời khỏi Việt Nam. Cuối cùng, hoàng hậu sống những năm cuối đời tại Pháp, trong đó có thời gian ở vùng Limousin. Một trong những chi tiết khiến Joyaux đặc biệt chú ý là việc Nam Phương mua điền trang La Perche tại làng Chabrignac. Chính câu hỏi vì sao bà chọn nơi này đã khiến ông bắt đầu hành trình nghiên cứu về hoàng hậu.
Tác giả từng kể rằng khi ghé thăm nghĩa trang làng Chabrignac và nhìn thấy ngôi mộ giản dị của Nam Phương, ông càng muốn tìm hiểu sâu hơn về cuộc đời bà. Trong quá trình nghiên cứu, Joyaux cho biết việc tìm kiếm tư liệu không hề dễ dàng. Các kho lưu trữ ở Aix-en-Provence hay Bộ Ngoại giao Pháp hầu như không có hồ sơ về hoàng hậu. Vì vậy, ông phải tìm đến những nguồn khác như tư liệu gia đình, phỏng vấn người thân và những người từng quen biết Nam Phương.
Nhờ những cuộc gặp gỡ đó, tác giả có cơ hội tiếp cận với các thành viên trong gia đình hoàng hậu cũng như người dân ở Chabrignac, những người từng biết bà trong những năm cuối đời. Theo Joyaux, trong thời gian sống tại Pháp, Nam Phương trải qua cuộc sống khá lặng lẽ. Bà qua đời năm 1963 khi chưa tròn 49 tuổi. Ngôi mộ của bà tại nghĩa trang Chabrignac khá giản dị, chỉ có dòng chữ Hán ghi: “Đại Nam Nam Phương hoàng hậu chi lăng”.
Nhận xét về cuốn sách, hoàng thân Nguyễn Phước Bửu Sao cho rằng công trình của François Joyaux góp thêm một nguồn tư liệu giúp người đọc hiểu rõ hơn về cuộc đời Nam Phương hoàng hậu. Theo ông, việc tiếp cận từ nhiều nguồn tài liệu và nhân chứng đã giúp tác giả phác họa lại hành trình cuộc đời của vị hoàng hậu cuối cùng triều Nguyễn một cách sinh động và chân thực.
