Tại thôn Kỳ Tăng, xã Lìa, huyện Hướng Hóa, tỉnh Quảng Trị, hình ảnh cụ Hồ Văn Chôn – người đã dành gần 80 năm chế tác khèn bè – đã trở nên quen thuộc với người dân bản địa. Dù tuổi cao, dáng người nhỏ nhắn, lưng còng, tóc bạc, đôi tay cụ vẫn thoăn thoắt, chính xác trong từng nhát đục, đường dao.
Cơ duyên với khèn bè
Nhớ về những ngày đầu gắn bó với loại nhạc cụ truyền thống, nghệ nhân Hồ Văn Chôn bồi hồi: “Ngày xưa, từ lúc còn nằm trên lưng bố lên nương rẫy, tiếng khèn bè dìu dặt đã nuôi lớn tâm hồn tôi. Đến năm 17 tuổi, tôi quyết định tự tay học cách làm khèn.” Ông chia sẻ quy trình chế tác công phu: phải vào rừng sâu tìm những cây tre A la già, thẳng tắp, ép phẳng, phơi nắng, hơ lửa nắn lại. Khâu khó nhất là làm lưỡi gà, cần dùng đồng thật tốt hoặc bạc, dát mỏng như lá lúa để tiếng khèn vang, ấm.
Kiên định với nghề thủ công
Trải qua nhiều thăng trầm, giữa dòng chảy hiện đại, nghệ nhân Hồ Văn Chôn vẫn kiên định với phương pháp chế tác thủ công truyền thống. Với ông, mỗi chiếc khèn bè là một tác phẩm nghệ thuật chứa đựng tâm tư và lòng tôn kính tổ tiên. Khi được hỏi về động lực giữ lửa đam mê ở tuổi gần đất xa trời, ông Chôn cười hiền: “Khèn bè là nhạc cụ gắn bó mật thiết với đời sống người Pa Kô. Lúc đi rẫy, lễ hội, vui hay buồn đều có tiếng khèn. Giờ tôi lo sau này lớp già nằm xuống, tiếng khèn bị lãng quên. Còn sức ngày nào tôi còn làm, còn dạy cho con cháu. Mong chính quyền mở thêm lớp để tôi truyền dạy cho thanh niên.”
Lan tỏa tình yêu văn hóa
Không chỉ chế tác, ông Chôn còn tích cực tham gia Câu lạc bộ Cồng chiêng của xã, sẵn sàng cầm tay chỉ việc cho thế hệ trẻ. Ông Hồ In, thôn Kỳ Nơi, xã Lìa, nhận xét: “Cụ Chôn là người am hiểu và chế tác khèn bè tinh xảo nhất. Tiếng khèn của cụ hay, cái tâm với bản sắc dân tộc mới đáng quý. Mỗi lễ hội, thấy cụ vác khèn đi, mọi người phấn khởi. Cụ là người giữ nhịp cho phong trào văn hóa địa phương, giúp xua tan mệt nhọc, thêm yêu quê hương.”
Nỗi lo bảo tồn và định hướng tương lai
Thực tế, đội ngũ nghệ nhân như ông Chôn ngày càng ít, trong khi giới trẻ chịu ảnh hưởng văn hóa hiện đại. Bà Hồ Thị Thủy, Phó Chủ tịch UBND xã Lìa, đánh giá: “Nghệ nhân Hồ Văn Chôn là tấm gương điển hình giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc. Những người như cụ là ‘kho tàng sống’, cầu nối quan trọng bảo tồn văn hóa Pa Kô, Vân Kiều.” Bà Thủy cho biết thêm: “Xã xác định bảo tồn nhạc cụ truyền thống là nhiệm vụ trọng tâm để phát triển văn hóa cùng xây dựng nông thôn mới. Chúng tôi dự kiến phối hợp với các nghệ nhân như cụ Chôn mở lớp truyền dạy chế tác và sử dụng nhạc cụ cho đoàn viên thanh niên và trường học, để tiếng khèn của cụ và giá trị văn hóa luôn sống mãi.”
Hình ảnh nghệ nhân Hồ Văn Chôn bên hiên nhà say sưa thử âm cho chiếc khèn vừa hoàn thiện, tiếng khèn vang vọng giữa đại ngàn Trường Sơn, khẳng định: chừng nào còn những con người tâm huyết, bản sắc văn hóa dân tộc sẽ trường tồn.
