Hồ Quý Ly và nỗi ám ảnh về nguồn cội khi lên ngôi
Vào tháng 2 năm 1400, sau khi bức tử Trần Thuận Tông, Hồ Quý Ly đã ép cháu ngoại là Trần Thiếu Đế nhường ngôi, chính thức nắm quyền lực tuyệt đối và xưng đế ở tuổi 64. Dù chỉ đạo vở kịch bá quan và tôn thất nhà Trần ba lần dâng biểu khuyên nhường, bản thân tỏ ra lần lữa chối từ, ông vẫn bị coi là quyền thần soán nghịch không thể bào chữa. Trong bối cảnh thời thế lúc bấy giờ, việc kiến tạo căn cước chân mệnh thiên tử ly kỳ hay loan truyền lời sấm uy lực để tác động triều đình là bất khả thi. Bài toán đặt ra là làm sao mỹ hóa nguồn cội cho tương xứng với ngôi vị chí tôn, đồng thời giảm nhẹ xung đột giữa hai dòng họ Trần và Hồ.
Phương thức mỹ hóa căn cước gia tộc trong lịch sử
Việc mỹ hóa căn cước gia tộc không chỉ dừng lại ở cách "làm phép thiêng" như thiền sư Vạn Hạnh từng thi triển, mà còn có phương thức giản đơn hơn: truy xuất gốc gác dòng tộc bắt nguồn từ một vĩ nhân lẫy lừng trong lịch sử. Tuy nhiên, điều này đòi hỏi phải trình ra gia phả và chứng cứ kèm theo, nếu không sẽ khó tránh khỏi điều tiếng "thấy người sang bắt quàng làm họ", như trường hợp ba đời ông cháu Tào Tháo từng mắc phải. Lịch sử đầy rẫy những "giai điệu" lặp lại như thế, và một người có học vấn như Hồ Quý Ly chắc chắn đã rút ra bài học và có sự dè chừng.
Tào Tháo vốn mang họ Hạ Hầu, với cha là Hạ Hầu Tung làm con nuôi cho hoạn quan Tào Đằng, từ đó đổi sang họ Tào. Sau khi nắm quyền "hiệp thiên tử, lệnh chư hầu", trong lòng họ Tào lại dấy lên sự cấn cá về xuất thân từ dòng tộc không mấy vẻ vang, dẫn đến tuyên bố bản thân là hậu duệ của Hoàng Đế, một trong ba vị Tam hoàng. Tuy nhiên, lời tuyên bố này chỉ là võ đoán nhất thời. Khi Tào Tháo mất, Tào Thực viết điếu văn nhận cha mình đến từ họ Cơ, hậu duệ nhà Chu. Đến lượt cháu nội Tào Duệ, sau khi lên ngôi vẫn ám ảnh nguồn cội, đã hạ chiếu tuyên bố họ Tào là hậu duệ vua Thuấn, xuất phát từ họ Ngu. Chính việc ba đời "bắt quàng" lấy ba ông tổ khác nhau mà không có chứng cứ đã trở thành câu chuyện nực cười cho đời sau.
Hành trình truy xuất "lý lịch" của Hồ Quý Ly
Mang mặc cảm tương tự về nguồn gốc, Hồ Quý Ly bước vào triều đình nhà Trần với căn cước con nuôi họ Lê, nhưng tự nhận gốc gác từ họ Hồ. Tổ bốn đời của ông là Hồ Liêm, di cư tới làng Đại Lại, Thanh Hóa, làm con nuôi cho quan Tuyên úy Lê Huấn và đổi sang họ Lê. Trong suốt 7 năm trước khi lên ngôi, Quý Ly liên tục cho người đi tìm tộc phả của hai dòng nội, ngoại, lên kế hoạch đổi họ và gắn kết dòng tộc với nguồn cội vẻ vang hơn.
Năm 1393, Hồ Cương từ Diễn Châu (Nghệ An) cung cấp cho Hồ Quý Ly tư liệu Hồ thị miêu duệ đồ, làm cơ sở để ông suy diễn tổ tiên bắt nguồn từ Hồ Hưng Dật, người gốc Chiết Giang làm thái thú Diễn Châu thời Hậu Hán (947-951). Theo đó, Quý Ly là cháu đời thứ 16 của dòng họ Hồ Diễn Châu. Để tăng thêm cảm thức vẻ vang, ông còn cho biết thời Lý, trong dòng họ đã có người lấy công chúa Nguyệt Đích, sinh ra công chúa Nguyệt Đoan, chứng tỏ họ Hồ Diễn Châu từng là vọng tộc hiển hách. Khi lên ngôi hoàng đế, vị vua 64 tuổi chính thức đổi thành họ Hồ và tiếp tục truy nhận tổ tiên xa là Hồ công Mãn, tế vua Thuấn nước Ngu làm thủy tổ, từ đó đổi quốc hiệu từ Đại Việt thành Đại Ngu.
Dụng ý sâu xa trong việc kết nối với vua Thuấn và Hồ công Mãn
Hồ công Mãn là ai và có liên quan gì đến vua Ngu Thuấn? Theo Tư Mã Thiên, "Trần Hồ công Mãn là hậu duệ của vua Thuấn nước Ngu... Chu Võ Vương đánh thắng vua Trụ nhà Ân, bèn tìm lại hậu duệ của vua Thuấn, gặp được Quy Mãn, phong cho ở đất Trần để phụng thờ vua Thuấn. Đó chính là Hồ công". Trần Hồ công Mãn được nhắc tới là hậu duệ vua Thuấn, được phong ở đất Trần, với tên thụy sau khi mất là Hồ công. Con cháu của ông chia làm hai nhánh: một nhánh lấy tên đất Trần làm họ, và nhánh còn lại chọn tên thụy hiệu đặt ra họ Hồ. Do đó, từ góc nhìn văn hóa lịch sử, hai dòng họ Trần và Hồ vốn có chung nguồn gốc.
Dụng ý của Hồ Quý Ly đã trở nên rõ ràng. Ngoài việc mỹ hóa nguồn cội bằng cách nhận vua Thuấn làm thủy tổ, tăng cường cảm thức tự tôn khi trở thành bậc quân chủ gây dựng nhà nước Đại Ngu, ông còn muốn thuyết phục bá quan và tôn thất cựu triều tin rằng Trần và Hồ vốn là người một nhà. Thông qua việc mỹ hóa danh tính, có thể thấy phần nào thủ pháp chính trị cùng tư tưởng của Hồ Quý Ly, một con người dứt khoát không phải nhân vật tầm thường.
