Ngày 15 tháng 5, Ủy ban nhân dân thành phố Đà Nẵng phối hợp cùng Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Bộ Dân tộc và Tôn giáo và Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam tổ chức hội thảo khoa học cấp quốc gia với chủ đề “Nghiên cứu bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa Phật viện Đồng Dương”.
Mục tiêu của hội thảo
Hội thảo nhằm hệ thống hóa, bổ sung và cập nhật các tư liệu khoa học, đồng thời đánh giá toàn diện giá trị lịch sử, văn hóa, khảo cổ, kiến trúc, nghệ thuật và tôn giáo của Phật viện Đồng Dương. Đây từng là trung tâm Phật giáo lớn của vương quốc Champa và khu vực Đông Nam Á, hiện là di tích quốc gia đặc biệt.
Thực trạng đáng báo động
Phát biểu tại hội thảo, bà Nguyễn Thị Anh Thi, Phó chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố Đà Nẵng, cho biết trải qua thời gian, thiên nhiên và chiến tranh, phần lớn công trình của Phật viện Đồng Dương đã bị hủy hoại. Hiện chỉ còn lại tháp Sáng, nền móng cùng một số hiện vật rời rạc. Dù đã được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt từ năm 2016, công tác bảo tồn vẫn chưa tương xứng, chủ yếu dừng ở các giải pháp tạm thời và chưa có chiến lược tổng thể dài hạn.
Lãnh đạo thành phố kỳ vọng hội thảo sẽ đề xuất các giải pháp khả thi về khảo cổ, bảo tồn kiến trúc, phục dựng không gian di tích, phát huy giá trị văn hóa du lịch và kết nối Phật viện Đồng Dương với các không gian văn hóa lịch sử trong khu vực. Ủy ban nhân dân thành phố cam kết tiếp thu các ý kiến khoa học để xây dựng lộ trình bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị di tích.
Giá trị lịch sử và kiến trúc
Khu di tích Phật viện Đồng Dương, tọa lạc tại xã Đồng Dương, được xem là trung tâm Phật giáo lớn nhất của vương quốc Champa và khu vực Đông Nam Á thời trung đại. Công trình do vua Indravarman II xây dựng năm 875, gắn với kinh đô Indrapura. Theo các nhà nghiên cứu, Đồng Dương không chỉ là một Phật viện mà còn là quần thể kiến trúc tôn giáo chính trị quy mô lớn, mang đậm dấu ấn Phật giáo Đại thừa. Nơi đây từng có hệ thống thành nội, thành ngoại, hồ nước, đền tháp, tăng xá, giảng đường và nhiều công trình phụ trợ bố trí đồng trục theo hướng đông tây. Những phát hiện khảo cổ cho thấy Đồng Dương là trung tâm nghệ thuật tạo nên “Phong cách Đồng Dương” nổi tiếng trong điêu khắc Champa.
Nguy cơ sụp đổ và giải pháp cấp bách
Thực trạng hiện nay của khu di tích rất đáng lo ngại. Phần lớn kiến trúc đã trở thành phế tích, chỉ còn tháp Sáng và nền móng. Nhiều khu vực bị cây cối xâm thực, người dân lấn chiếm sản xuất, đào bới gạch cổ. Một số bia ký, hiện vật hư hại nghiêm trọng. Tháp Sáng đang đứng trước nguy cơ sụp đổ nếu không được gia cố kịp thời.
Theo Giáo sư, Tiến sĩ Trương Quốc Bình, nguyên Phó cục trưởng Cục Di sản văn hóa, điều cấp thiết là nhanh chóng triển khai quy hoạch tổng thể bảo tồn, khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt khu lõi và ngăn chặn mọi hành vi xâm hại. Cần tiến hành khảo cổ học bài bản để xác định quy mô, cấu trúc; xử lý cây dại, gia cố khẩn cấp tháp Sáng và bảo tồn nền móng kiến trúc còn lại.
Ông đề xuất xây dựng và triển khai dự án tổng thể bảo vệ di tích với sự hỗ trợ của Chính phủ và Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Trong đó, ưu tiên khoanh vùng bảo vệ các khu vực trọng điểm như Phật viện, ao vuông, thành Indrapura, khu chế tác đá, khu nung gạch; giải tỏa các khu vực xâm lấn theo Luật Di sản văn hóa. Cũng cần khảo sát, lập bản đồ hiện trạng, chụp không ảnh, ứng dụng dữ liệu vệ tinh và xây dựng hồ sơ số hóa 3D cho toàn khu di tích. Song song, vệ sinh thực địa, thám sát và khai quật khảo cổ theo từng giai đoạn nhằm xác định quy mô, chức năng các công trình bị chôn vùi.
Ông cũng đề nghị xây dựng nhà trưng bày tại chỗ, giới thiệu mô hình tổng thể Phật viện Đồng Dương cùng bản sao hiện vật tiêu biểu từ Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng, trong đó có Đài thờ Đồng Dương là bảo vật quốc gia.
Kế hoạch dài hạn
Về lâu dài, Giáo sư, Tiến sĩ Trương Quốc Bình kiến nghị khai quật khảo cổ quy mô lớn để từng bước phục dựng không gian Phật viện, kết nối di tích với du lịch văn hóa, hạ tầng giao thông và phát triển cộng đồng. Đồng thời, chuẩn bị hồ sơ đề cử Đồng Dương trở thành Di sản văn hóa thế giới, thành lập Quỹ bảo tồn di sản Phật viện Đồng Dương, đẩy mạnh xã hội hóa và hợp tác quốc tế với UNESCO, ICOMOS cùng các quốc gia Phật giáo châu Á.
