Đắk Lắk Bảo Tồn Văn Hóa Cồng Chiêng: Nghệ Nhân Trẻ Và Giá Trị Đại Ngàn
Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Đắk Lắk, ông Nguyễn Thụy Phương Hiếu, khẳng định rằng những điệu múa và lời ca của đồng bào dân tộc thiểu số thực sự là nét đẹp tự nhiên của văn hóa đại ngàn, mang tính thiêng liêng mà các thế hệ hiện tại và tương lai cần thấu hiểu để gìn giữ. Ông nhấn mạnh rằng đây không chỉ là biểu diễn mà còn là phần hồn của cộng đồng, cần được bảo vệ trong chính môi trường sống hàng ngày.
Những Giá Trị Đại Ngàn Được Lan Tỏa Rộng Khắp
Sau nhiều năm nỗ lực bảo tồn, phong trào văn hóa văn nghệ quần chúng tại Đắk Lắk đã đạt được những kết quả đáng kể. Toàn tỉnh hiện có 481 đội và câu lạc bộ văn nghệ quần chúng, với khoảng 3.749 nghệ nhân biết tấu chiêng. Đáng chú ý, trong số này có 1.015 nghệ nhân trẻ biết đánh chiêng, cho thấy sự kế thừa tích cực. Ngoài ra, có 948 nghệ nhân biết truyền dạy đánh chiêng và 448 nghệ nhân biết chỉnh chiêng, cùng nhiều người khác thực hành các loại hình di sản khác, góp phần duy trì chiều sâu và tính liên tục của Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên.
Công tác truyền dạy cồng chiêng, dân ca, và dân vũ được chú trọng theo hướng đưa di sản trở về đúng môi trường cộng đồng. Tỉnh đã tổ chức 26 lớp truyền dạy các nhạc cụ truyền thống như cồng chiêng, ching kram (chiêng tre), dân ca, dân vũ, sử thi, và lời nói vần trong các buôn làng đồng bào dân tộc thiểu số. Hơn 600 học viên đã tham gia, với trung bình mỗi lớp có 20-30 người, đều được các nghệ nhân trong cộng đồng trực tiếp hướng dẫn theo phương pháp "cầm tay chỉ việc". Mục tiêu của việc này là tạo nguồn kế cận và duy trì thực hành di sản ngay trong cộng đồng, yếu tố quyết định để di sản sống bền vững.
Tính "Đời Sống" Trong Diễn Tấu Cồng Chiêng
Thực tế, cồng chiêng Tây Nguyên không phải là loại hình trình diễn thuần túy, mà được hình thành và nuôi dưỡng trong đời sống hàng ngày, gắn chặt với yếu tố tâm linh, lễ hội truyền thống, tập quán xã hội, và không gian sinh hoạt cộng đồng của các dân tộc. Cái hay của diễn tấu cồng chiêng nằm ở tính "đời sống" của nó. Từ nhịp bước, cách di chuyển, ánh mắt, dáng đứng, đến lối cầm chiêng đều là thói quen văn hóa đã ngấm sâu trong sinh hoạt cộng đồng.
Khi đồng bào tham gia biểu diễn, người xem có thể cảm nhận ngay sự chân thật, mộc mạc mà sâu lắng, giản dị nhưng ấn tượng. Mỗi nhịp chiêng, mỗi bước chân, và vòng xoay đều ẩn chứa ký ức cộng đồng, phong tục, không gian buôn làng, lễ hội, và cả nhịp sống lao động. Đây là nét đẹp rất đại ngàn, không phô trương hay cầu kỳ, mà mang đậm bản sắc và có sức lan tỏa tự nhiên.
Gìn Giữ Nét Đẹp Văn Hóa Tây Nguyên
Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Đắk Lắk, ông Trần Hồng Tiến, chia sẻ rằng mọi kết quả diễn tấu và trình bày văn hóa cồng chiêng, dân ca, dân vũ qua các chương trình sự kiện chỉ là một phần mơ ước của các nhà quản lý văn hóa địa phương. Mục tiêu lớn hơn của ngành văn hóa tỉnh là phát huy những giá trị bản thể và sâu sắc của văn hóa đại ngàn trong cộng đồng cư dân, đồng bào các dân tộc, đồng thời thực hành để biến các di sản thành tài sản văn hóa có giá trị thực tiễn và lan tỏa lâu dài.
Bà Nguyễn Thụy Phương Hiếu tâm tư rằng để giữ được tính tự nhiên và thuần khiết của văn hóa Tây Nguyên, điều quan trọng nhất là bảo tồn di sản trong chính môi trường sống của nó, tức là trong buôn làng và không gian cộng đồng, nơi di sản được thực hành hằng ngày. Nếu di sản chỉ tồn tại trên sân khấu hoặc trong các sự kiện trình diễn, nó dễ rơi vào tình trạng "đẹp để xem" nhưng lại xa rời đời sống, khiến chất tự nhiên phai nhạt dần.
Với những quan điểm này, ngành văn hóa tỉnh Đắk Lắk đã tổ chức các hoạt động văn hóa di sản với tôn chỉ đầu tiên là tôn vinh đúng vai trò của nghệ nhân và cộng đồng, những người nắm giữ tri thức và thực hành di sản. Nghệ nhân không chỉ là người biểu diễn, mà còn là người "giữ chuẩn", truyền dạy, và là linh hồn của không gian văn hóa. Do đó, cần duy trì và mở rộng các mô hình truyền dạy ngay tại buôn làng để thế hệ trẻ được học hỏi trực tiếp, thực hành trong không gian cộng đồng, giúp mọi động tác diễn ra tự nhiên, không gượng ép.
Ông Trần Hồng Tiến tin tưởng rằng những giá trị văn hóa đại ngàn vẫn tồn tại và sống động trong không gian đời sống của đồng bào. Khi cộng đồng tiếp tục thực hành thường xuyên, tự hào và truyền lại cho thế hệ sau, những nét đẹp tự nhiên và thuần khiết của văn hóa đại ngàn sẽ được giữ gìn bền vững.
