Nghệ nhân Váng Vần Séng: Người cuối cùng giữ hồn đàn lìn xìn ở Pà Vầy Sủ
Trong căn nhà nhỏ tại thôn 4, xã Pà Vầy Sủ, huyện Xín Mần, tỉnh Hà Giang, ông Váng Vần Séng, nghệ nhân duy nhất còn giữ nghề làm đàn lìn xìn, cười móm mém khi giới thiệu vài câu bằng tiếng Nùng. Những cây đàn độc bản của ông không chỉ là nhạc cụ mà còn lưu giữ kho tàng phong tục, tín ngưỡng độc đáo của người Nùng miền núi phía Bắc.
Đàn lìn xìn: Nhạc cụ tượng thanh và tinh thần văn hóa
Đàn lìn xìn có thân bằng gỗ, phần dây thanh gắn trên cần đàn trông giống với đàn nguyệt, thường được chơi cùng các điệu hát lướn – loại hát dân ca dùng khi đối đáp giao duyên, trong lễ tạ nhà mới, mùa màng, đón trẻ sơ sinh, đám cưới, hay đám hỏi. Ông Séng chia sẻ, dù ngày nay ít người chơi loại đàn này, thỉnh thoảng vẫn có khách từ Hoàng Su Phì, La Pán Tẩn tìm mua, và ông vẫn cần mẫn, tỉ mẩn làm đàn mỗi khi có thời gian và sức khỏe.
Nguyên liệu làm đàn gồm những tấm gỗ mỏng nhẹ, hộp vỏ lon sắt tây cũ, và sợi cước làm dây. Qua bàn tay khéo léo, chúng hợp thành nhạc cụ phát ra thanh âm khi trong trẻo, réo rắt, khi thong dong, lúc lại vội vàng. Mỗi chiếc đàn của ông đều là độc bản, được trang trí cẩn thận với những mảnh nhôm, bạc quanh thân, đối xứng hai bên là gương nhôm nhỏ, cùng những sợi len nhiều màu sắc. Khi phấn chấn, ông còn dùng bút màu trang trí thêm, tạo nên mỗi chiếc một vẻ riêng biệt.
Nghệ thuật chơi đàn và hát lướn: Sự kết hợp tinh tế
Thèn Hồng Quân, Bí thư Chi đoàn thôn 4, dịch lời ông Séng: “Đàn lìn xìn có bốn dây, trước đây hay làm bằng lông đuôi ngựa, nay có thể thay bằng dây cước hoặc sợi thép nhỏ.” Tuy cấu tạo giản dị, không phải ai cũng chơi được loại đàn này. Quân thú nhận dù là thành viên tích cực trong đội văn nghệ xã, cậu không biết chơi đàn lìn xìn hay hát lướn.
Ông Séng giải thích, chơi đàn không chỉ là cầm lên mà còn phụ thuộc vào nhịp điệu và lời ca hát lướn của người hát. Người chơi phải cảm nhận tinh thần làn điệu để đồng điệu, gảy lên những tiếng tròn đầy. Ông học hát lướn và chơi đàn từ cha và các bậc cao niên trong thôn, tự luyện bằng cách nghe rồi gảy theo.
Hát lướn: Không gian tinh tế và ân tình
Anh Hoàng Văn Nghị, nguyên cán bộ văn hóa huyện Xín Mần, cho biết trong lễ cưới người Nùng, khi đoàn nhà trai đến đón dâu, nhà gái có tục té nước vào chú rể như biểu tượng may mắn. Đám cưới còn diễn ra cuộc hát lướn và chơi đàn lìn xìn giữa đại diện hai nhà, với lời văn hoa, ví von trình bày đồ sính lễ, của hồi môn, cảm ơn họ hàng và chúc mừng cô dâu chú rể.
Bà Cháng Thị Vẻ, mẹ của Thèn Hồng Quân, là nghệ nhân hát lướn. Bà thường ngân nga điệu hát “lướn tâng cải” (hát về người yêu cũ) khi may vá. Bài “Tình hằm Shuồng” bà đang hát là điệu giao duyên tự sáng tác, với nội dung dí dỏm về tình yêu. Bà Vẻ chia sẻ, lời hát lướn thường là lời xe kết, trao đổi tâm tình kín đáo, phản ánh sự tế nhị của người Nùng trong tình cảm.
Nguy cơ mai một và nỗ lực gìn giữ
Anh Nghị nhấn mạnh, nghệ nhân biết làm và chơi đàn lìn xìn ngày càng cao tuổi và ít đi, những người như ông Séng trở nên hiếm hoi. Hát lướn không chỉ là hình thức đối đáp giao duyên mà còn phản ánh cuộc sống nông nghiệp vất vả nhưng lạc quan, tạo không khí phấn chấn trong các dịp sum họp.
Khi chúng tôi đến thăm, ông Séng ban đầu bảo còn mệt, nhưng khi ôm đàn vào lòng, ông bỗng sống động trở lại. Đôi tay run run, nâu sần hằn bóng thời gian, nhưng tiếng đàn vẫn tự nhiên, linh động, từng ngón tay rung trên dây như tìm lại nguồn vui. Ông tâm sự, tuổi đã cao, con cháu ít ai biết hát lướn hay gảy đàn lìn xìn, nhưng ông vẫn cất giữ những cây đàn, sẵn sàng chỉnh lại dây đàn khi có khách tìm đến.
Những cây đàn lìn xìn và điệu hát lướn không chỉ là di sản văn hóa mà còn là linh hồn của cộng đồng người Nùng, cần được bảo tồn trước nguy cơ bị lãng quên.
