Nghệ nhân Tạ Hạnh: Giới trẻ làm mới Xẩm cần giữ 'hồn cốt' di sản
Trong bối cảnh nhiều bạn trẻ đang tìm cách làm mới nghệ thuật Xẩm bằng cách kết hợp các yếu tố hiện đại, nghệ nhân Tạ Hạnh đã có những chia sẻ sâu sắc về việc vừa sáng tạo mà vẫn giữ được linh hồn của di sản này. Bà nhấn mạnh rằng, sự hồi sinh của Xẩm nhờ giới trẻ là tín hiệu tích cực, nhưng cần phải hiểu rõ bản chất để không làm biến dạng nghệ thuật truyền thống.
Làm mới Xẩm: Cơ hội và thách thức
Theo nghệ nhân Tạ Hạnh, việc người trẻ làm mới Xẩm khiến bà rất mừng, vì nhờ những nghệ sĩ có sức ảnh hưởng, nghệ thuật truyền thống vốn bị coi là "cổ" nay lại trở thành xu hướng. Những dự án của các nghệ sĩ nổi tiếng đã buộc công chúng phải nhớ lại rằng Việt Nam có một loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo tên là Xẩm. Đây là tín hiệu cực kỳ tích cực cho công cuộc bảo tồn.
Tuy nhiên, bà cũng nhắn nhủ: "Các bạn có quyền sáng tạo, nhưng Xẩm có những làn điệu, 'lưu không' và kỹ thuật luyến láy rất đặc thù. Nếu không tìm hiểu kỹ sẽ dễ bị lẫn sang Chèo hay Ca trù." Nghệ sĩ trẻ đôi khi vì quá bận rộn nên chỉ kịp "ghé qua" lấy chất liệu mà chưa có dịp gặp gỡ nghệ nhân hay học sâu về cái gốc. Bà mong giới trẻ hãy dành thêm thời gian để học cho thật "chuẩn" nền tảng trước khi biến tấu.
Nguyên tắc 'bất di bất dịch' trong nghề Xẩm
Khi được hỏi về những nguyên tắc đạo đức làm nghề, nghệ nhân Tạ Hạnh chia sẻ: "Nguyên tắc quan trọng nhất là sự mộc mạc." Xẩm vốn là lời kể chuyện đời thường, là những bài học đạo đức, tiếng lòng của người lao động, nên không cần đến kỹ thuật thanh nhạc quá hàn lâm. Hát Xẩm giống như đang tâm tình, thủ thỉ với khán giả. Nếu quá lạm dụng kỹ thuật, cái chất mộc ấy sẽ mất đi ngay.
Bên cạnh đó, diện mạo của Xẩm cũng rất dân dã. Trang phục đúng gốc phải là áo cánh nâu đất, yếm màu mỡ gà, váy đụp hoặc quần ta màu đen, tóc vấn có đuôi gà gọn gàng. Bà nhấn mạnh: "Nếu mặc váy áo lộng lẫy như diễn Chèo thì không đúng tinh thần của Xẩm." Những yếu tố như chiếu hoa, đàn nhị, đàn bầu và trống mảnh là "hồn cốt" giúp khán giả nhận ra bản sắc riêng biệt của Xẩm.
Kỹ thuật, đạo đức và sáng tạo: Chiếc kiềng ba chân
Nghệ nhân Tạ Hạnh cho rằng, kỹ thuật gốc, tinh thần sáng tạo nghệ thuật và đạo đức nghề nghiệp giống như chiếc kiềng ba chân, không thể thiếu cái nào. Đầu tiên, kỹ thuật phải đúng để không bị "gieo vừng ra ngô", nghĩa là không thể mặc đồ Chèo mà lại hát Xẩm. Những tiếng đệm, tiếng đưa hơi của Xẩm khác hoàn toàn với các bộ môn khác.
Thế nhưng, kỹ thuật thôi chưa đủ, phải có đạo đức nghề nghiệp làm nền tảng. "Nghệ thuật mà vị nhân sinh thì mới bền vững." Nếu tiếp cận di sản chỉ để tìm kiếm sự nổi tiếng nhất thời mà thiếu sự tôn trọng đối với nguyên tắc của tiền nhân, thì đó là điều đáng tiếc. Khi có tâm thế đúng đắn, biết trân quý từng làn điệu cổ, tinh thần sáng tạo sẽ tự khắc thấm nhuần vào tiếng hát.
Lan tỏa Xẩm: Chân thực và sáng tạo
Với kinh nghiệm mang Xẩm đến nhiều không gian từ trong nước ra quốc tế, nghệ nhân Tạ Hạnh chia sẻ: Khi ra quốc tế, điều kiện không phải lúc nào cũng đầy đủ. Có lần, bà chỉ mang được cây đàn nhị mà thiếu trống mảnh và trang phục chuẩn. Để "chữa cháy", bà đã giải thích kỹ cho khán giả về nhạc cụ và lối mặc của cha ông, đồng thời đưa ra hình ảnh tư liệu để họ dễ hình dung.
Bà khuyên giới trẻ: "Hãy luôn đan xen giữa cũ và mới. Hát một đoạn cổ trước để người ta thấy cái gốc đẹp thế nào, rồi mới giới thiệu những bài thơ mới được lồng điệu Xẩm." Có thể dùng âm nhạc điện tử hay dàn nhạc dân tộc để tăng tính hấp dẫn, nhưng phải giữ lại những câu "lưu không", đoạn dạo nhạc đặc trưng của các làn điệu như Trống quân hay Thập ân. Đó chính là cái "neo" để di sản không bị hòa tan trong biển âm nhạc hiện đại.
