Nghi Lễ Lội Than: Nét Văn Hóa Độc Đáo Của Người Sán Dìu Ở Vân Đồn
Dân tộc Sán Dìu tại Đặc khu Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh, là một trong những cộng đồng thiểu số sở hữu nền văn hóa phong phú và đậm đà bản sắc. Những giá trị nhân văn cao đẹp của họ được thể hiện rõ nét qua nhiều phong tục, tập quán và nghi lễ truyền thống, trong đó nổi bật là nghi lễ đi qua lửa đỏ, hay còn gọi là lội than. Đây không chỉ là một nghi thức tâm linh mà còn là biểu tượng của sự kết nối cộng đồng và lòng biết ơn đối với thiên nhiên.
Thời Gian Và Ý Nghĩa Của Nghi Lễ
Nghi lễ lội than thường được tổ chức vào những dịp quan trọng, đặc biệt là khi chuẩn bị kết thúc năm cũ và chào đón năm mới. Thời điểm diễn ra thường rơi vào khoảng cuối tháng 11 âm lịch đến rằm tháng Giêng, khi thiên nhiên được cho là đang trong trạng thái giao hòa. Đây là lúc thích hợp để người Sán Dìu cảm tạ trời đất vì đã ban cho họ vụ mùa bội thu, cuộc sống no ấm, và cầu mong một năm mới an lành, thịnh vượng.
Quy Trình Chuẩn Bị Công Phu
Để thực hiện nghi lễ, người dân chuẩn bị một khoảng sân rộng. Ngay từ sáng sớm, thanh niên trong bản làng tập trung thu gom củi và mang về nhà cộng đồng, xếp chúng thành đống lớn như kiểu lửa trại. Loại củi được chọn thường là từ các cây gỗ lớn, có nguồn gốc sạch sẽ và chỉ đốt một lần duy nhất, nhằm đảm bảo than cháy đượm và lâu tàn. Bên cạnh đó, một mâm cỗ thịnh soạn gồm rượu, thịt gà, thịt lợn được bày biện trước đống lửa để cúng tế thần linh, thể hiện lòng thành kính.
Diễn Biến Nghi Thức Đầy Tâm Linh
Khi than đã bớt đỏ, thầy cúng sẽ lấy tro than trải ra thành một con đường dài khoảng 6,5 mét. Nhiệt độ của than hồng lúc này vẫn còn rất nóng. Trước khi bắt đầu nghi lễ, thầy cúng thực hiện nghi thức cúng cảm tạ thần linh và trời đất, cầu mong sự no ấm và thành công cho dân làng. Một thầy cúng khác sẽ là người đầu tiên lội qua than hồng để dẫn dắt cộng đồng. Tiếp theo, vong linh của những người đã khuất được người thân rước đi qua than, như một cách dẫn đường đưa linh hồn về với tổ tiên và thần linh.
Sự Tham Gia Của Cộng Đồng Và Niềm Tin Tâm Linh
Những người trong làng muốn tham gia phải lần lượt đi chân trần, nhúng chân vào một chậu nước có màu xanh trước khi bước lên đường than. Họ tin rằng việc này giúp bảo vệ họ khỏi bị bỏng. Sau đó, từng người sẽ bước dọc theo con đường than hồng và kết thúc bằng việc bước qua một chậu than đỏ. Người Sán Dìu quan niệm rằng đi trên lửa là cách để đốt cháy mọi tội lỗi đã phạm phải trong đời, và nghi lễ thường được tổ chức vào ban đêm khi trời đất giao hòa, như một sự chứng giám cho sự thanh tẩy.
Vai Trò Của Thần Lửa Và Sự Gắn Kết Văn Hóa
Trong thế giới quan của người Sán Dìu, thần lửa được coi là vị thần tối cao, mang lại may mắn và sự che chở. Vì vậy, khi lễ hội lội than diễn ra, toàn bộ cộng đồng đều có mặt để cổ vũ và tham gia, tạo nên không khí sôi động và đoàn kết. Nghi thức này không phân biệt tuổi tác hay giới tính, thể hiện tính bao dung và bình đẳng trong văn hóa của họ. Phong tục thờ cúng thần linh và tổ tiên, cùng với các nghi lễ đặc sắc như lội than, đã góp phần tạo nên một kho tàng văn hóa phi vật thể đồ sộ, không chỉ ở Quảng Ninh mà còn kết nối với cộng đồng dân tộc Sán Dìu tại các tỉnh lân cận như Lạng Sơn, Tuyên Quang, Lào Cai, Thái Nguyên và Phú Thọ.
