Những "tọa độ lửa" một thời ở Quảng Trị vừa được đánh thức bằng các công trình tri ân. Các di tích hôm nay trở thành điểm đến thiêng liêng, nơi quá khứ hào hùng được kể lại qua kiến trúc, nghệ thuật và lòng biết ơn sâu sắc đối với các anh hùng liệt sĩ.
16 bông lúa bất tử ở Bến phà Long Đại
Bến phà Long Đại nằm trên tuyến đường Trường Sơn (nay thuộc xã Trường Ninh, tỉnh Quảng Trị) từng là điểm vượt sông ác liệt nhất trong kháng chiến chống Mỹ. Đây là mắt xích giao thông nối hậu phương miền Bắc với chiến trường miền Nam và nước bạn Lào. Hằng đêm, từng đoàn xe vận tải chở lương thực, vũ khí vượt sông Long Đại để tiếp tế cho chiến trường.
Trong ký ức chiến tranh, sự hy sinh của 16 thanh niên xung phong (TNXP), gồm 7 nữ và 9 nam (quê Kiến Xương, Thái Bình cũ, nay là tỉnh Hưng Yên) thuộc Đại đội 130 tỉnh Thái Bình vào tháng 9.1972 là dấu son bi tráng nhất của Bến phà Long Đại. Họ hy sinh ở tuổi rất trẻ, mang theo khát vọng hòa bình và ngày trở về còn dang dở, sau khi bị máy bay đối phương oanh tạc liên tục khu vực bến phà.
Nhiều năm qua, tỉnh Quảng Trị trăn trở về việc xây dựng công trình xứng đáng tưởng niệm những người đã ngã xuống tại Long Đại. Năm 2012, nhà bia tưởng niệm được xây từ nguồn xã hội hóa, nhưng sau thời gian dài đã xuống cấp. Năm 2025, với sự đồng hành của Tập đoàn T&T cùng nhiều đơn vị, dự án nâng cấp và tôn tạo khu di tích được triển khai với tổng kinh phí gần 20 tỉ đồng. Công trình gồm đài tưởng niệm mới, nhà trưng bày hiện vật, khu hành lễ, bến thuyền, không gian hoa đăng và nhiều hạng mục phục vụ du khách. Điểm nhấn là tượng đài 16 bông lúa cao 16 m, tượng trưng cho 16 TNXP từ quê lúa Thái Bình. Những bông lúa kết thành bó lớn gợi hình ảnh đoàn kết và ý chí kiên cường.
Tại lễ khánh thành ngày 19.9.2025, ông Hoàng Nam, Phó chủ tịch thường trực UBND tỉnh Quảng Trị, nhấn mạnh không gian mới của Bến phà Long Đại không chỉ là nơi tri ân quá khứ mà còn trở thành "địa chỉ đỏ" giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ. Công trình mới không làm phai nhạt ký ức chiến tranh, mà ngược lại khiến sự hy sinh của các anh hùng liệt sĩ trở nên gần gũi và sống mãi.
Nấm mộ chung ở hang Tám Cô
Giữa núi rừng Trường Sơn hùng vĩ, hang Tám Cô (nay thuộc xã Thượng Trạch, Quảng Trị) là địa danh khiến nhiều người nghẹn lòng. Hang đá nhỏ trên Đường 20 Quyết Thắng là nơi 8 TNXP và 5 chiến sĩ pháo binh hy sinh vào ngày 14.11.1972. Trong nhiều ngày họ bị bom vùi lấp, đồng đội bên ngoài chỉ nghe tiếng gọi vọng ra từ lòng núi trước khi tất cả chìm vào im lặng. Câu chuyện ấy trở thành biểu tượng cho sự hy sinh thầm lặng của lực lượng TNXP trên tuyến vận tải Trường Sơn.
Năm 2005, đền tưởng niệm các anh hùng liệt sĩ Đường 20 Quyết Thắng được xây tại khu vực hang Tám Cô. Theo thời gian, quy mô công trình trở nên khiêm tốn so với giá trị lịch sử. Tháng 9.2025, tỉnh Quảng Trị phối hợp Ban quản lý Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng triển khai dự án tôn tạo toàn diện. Sau 47 ngày thi công giữa điều kiện thời tiết khắc nghiệt, công trình hoàn thành đúng dịp kỷ niệm 53 năm ngày hy sinh của các liệt sĩ. Toàn bộ không gian được chỉnh trang theo kiến trúc sinh thái xanh, kết hợp hài hòa giữa cảnh quan thiên nhiên và yếu tố tâm linh.
Điều đặc biệt nhất trong quá trình tôn tạo là việc phát hiện hài cốt cùng nhiều di vật của các liệt sĩ ngay tại vị trí cửa hang từng bị bom đánh sập. Sau hơn nửa thế kỷ nằm lại trong lòng đất đá, nhiều liệt sĩ đã được xác định danh tính nhờ giám định ADN do tỉnh Quảng Trị phối hợp cơ quan hữu quan thực hiện bằng nguồn xã hội hóa. Ngày 8.11.2025, lễ truy điệu và an táng các liệt sĩ được tổ chức trang trọng ngay tại nơi hy sinh, yên vị trong nấm mộ chung, đáp lại mong mỏi của thân nhân và đồng đội.
Dự lễ khánh thành có phu nhân Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Ngô Phương Ly cùng nhiều lãnh đạo Trung ương và địa phương. Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Trị khi đó là ông Trần Phong (nay là Bí thư Tỉnh ủy Khánh Hòa) cho biết chính tình cảm đặc biệt của phu nhân Ngô Phương Ly dành cho các liệt sĩ đã góp phần thúc đẩy việc tài trợ toàn bộ kinh phí xây dựng công trình.
Công viên ký ức bên dòng Linh Giang
Bến phà Gianh bên dòng Linh Giang (nay thuộc P.Bắc Gianh, Quảng Trị) từng giữ vị trí chiến lược trong kháng chiến. Đây là nơi kết nối tuyến giao thông huyết mạch Bắc - Nam, đồng thời là điểm xuất phát của những chuyến tàu không số trên đường Hồ Chí Minh trên biển. Trong trận đánh ngày 5.8.1964, quân và dân nơi đây đã chiến đấu kiên cường bảo vệ tuyến vận tải chiến lược, tạo nên chiến thắng lịch sử.
Sau nhiều năm hòa bình, khu vực bến phà Gianh vẫn là vùng đất thấp trũng và hoang hóa. Năm 2026, tỉnh Quảng Trị triển khai dự án tôn tạo toàn diện Di tích quốc gia đặc biệt Bến phà Gianh bằng nguồn xã hội hóa. Sau hơn 60 ngày thi công, nơi từng in dấu bom đạn đã trở thành công viên tưởng niệm rộng gần 2,8 ha với đền thờ, nhà trưng bày, cầu bán nguyệt, bến phà phục dựng và không gian cảnh quan xanh. Điểm nhấn là mô hình thuyền gỗ 2 đáy phục dựng theo tỷ lệ 1:1, tái hiện chiếc tàu đầu tiên mở đường cho tuyến vận tải Hồ Chí Minh trên biển. Những hiện vật như mảnh bom, bi đông, vỏ đạn được trưng bày sống động, giúp hình dung về những năm tháng chiến tranh khốc liệt. Ông Trần Đình Sơn, Chủ tịch Hội Cựu chiến binh P.Bắc Gianh, khi chứng kiến di tích được tôn tạo khang trang đã không nén được xúc động.
Ngày 29.4 vừa qua, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã đến dâng hương tại khu di tích nhân chuyến thăm Quảng Trị dịp kỷ niệm 51 năm đất nước thống nhất. Tại đây, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã ghi lời tri ân vào sổ vàng: "Sông Gianh - Bến phà sông Gianh lịch sử, miền đất anh hùng gắn liền với lịch sử anh hùng của đất nước… Nhân dịp kỷ niệm 51 năm ngày giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước, chúng tôi được trở về với sông Gianh lịch sử, được tri ân những đóng góp của những người anh hùng và nhân dân vùng đất lửa. Những đóng góp, hy sinh của những thế hệ đi trước để đất nước có hòa bình, thống nhất, độc lập, nhân dân được ấm no, hạnh phúc, đất nước tiếp tục phát triển. Đời đời ghi nhớ công ơn của các anh, các chị".
