Phụ nữ Mnông R'lăm kiên trì gìn giữ nghề xưa ven hồ Lắk
Hồ Lắk, hồ nước ngọt tự nhiên lớn nhất Tây Nguyên, không chỉ là cảnh quan hùng vĩ mà còn là nơi sinh sống của đồng bào Mnông R'lăm. Quanh hồ, tiếng khung cửi lách cách, hương men rượu cần thơm nồng và những lò gốm ấm áp đang kể câu chuyện về sự hồi sinh của các nghề truyền thống.
Tiếng khung cửi rộn ràng trở lại tại buôn Lê
Tại nhà sinh hoạt cộng đồng buôn Lê, xã Liên Sơn Lắk, tỉnh Đắk Lắk, những phụ nữ Mnông vẫn cần mẫn bên khung dệt mỗi ngày. Chị H'Sen H'Mốk, sinh năm 1980, đã gắn bó với nghề dệt thổ cẩm hơn 20 năm. Có thời gian, gánh nặng mưu sinh khiến chị và nhiều phụ nữ khác phải tạm gác lại khung cửi, chỉ thỉnh thoảng đến nhà cộng đồng để thỏa nỗi nhớ nghề.
Mọi thứ thay đổi khi các lớp khôi phục hoa văn nguyên bản của người Mnông R'lăm được tổ chức. Chị H'Sen chia sẻ: "Ban đầu, việc học những họa tiết mới rất khó, bởi các hoa văn cổ nhiều sợi, cách xếp phức tạp, nhất là khi dệt bằng chỉ tơ tằm. Có những hôm ngồi cả ngày mới xong được một đoạn nhỏ. Nhưng khi hoa văn hiện lên trên tấm vải, mình thấy rất vui và tự hào." Mỗi họa tiết không chỉ tạo nên tấm thổ cẩm mà còn làm sống lại nét đẹp văn hóa dân tộc.
Tháng 10/2023, tổ dệt thổ cẩm buôn Lê chính thức thành lập, trở thành nơi hội tụ những phụ nữ yêu nghề. Nghề dệt không còn là công việc lúc nông nhàn mà dần trở thành sinh kế chính. Hằng ngày, chị em tập trung về nhà cộng đồng, vừa dệt vừa trao đổi kinh nghiệm, truyền dạy cho nhau từng cách phối màu, xếp sợi tinh tế.
Rượu cần và du lịch cộng đồng tại buôn Jun
Cách đó không xa, tại buôn Jun, bà H'Wai Bdap, sinh năm 1962, đã nhiều năm duy trì dịch vụ lưu trú, ẩm thực và biểu diễn cồng chiêng trong ngôi nhà sàn truyền thống. Đặc biệt, bà vẫn giữ nghề ủ rượu cần theo lối xưa, sử dụng men lá, gạo và bắp để tạo ra những ché rượu thơm nồng, trở thành sản phẩm đặc trưng thu hút du khách.
Khi buôn được công nhận là điểm du lịch cộng đồng, cơ hội phát huy giá trị văn hóa truyền thống càng rộng mở. Bà H'Wai tâm sự: "Làm du lịch cộng đồng giúp bà con có thêm thu nhập nhưng điều quan trọng hơn là văn hóa của người Mnông được nhiều người biết đến. Mình giữ nghề ủ rượu cần không chỉ để bán cho khách mà để con cháu sau này còn nhớ nghề truyền thống."
Hồi sinh nghề gốm truyền thống độc đáo
Không chỉ dệt thổ cẩm và ủ rượu cần, người Mnông ven hồ Lắk còn nỗ lực hồi sinh nghề gốm truyền thống lừng danh. Nghệ nhân H'Phiết Uông, người lớn tuổi nhất làng gốm Mnông ở buôn Dơng, cho biết không ai nhớ nghề gốm có từ bao giờ, chỉ biết xưa kia nhà nào ven hồ cũng đỏ lửa nung gốm.
Đất sét được lấy từ bãi bồi ven sông, suối, phụ nữ Mnông giã đất suốt đêm rồi nặn thành nồi, ché, lu, chén. Quy trình thủ công không dùng bàn xoay hay máy móc, và kỹ thuật nung lộ thiên bằng vỏ trấu tạo nên sản phẩm có màu đen nhánh, mộc mạc, không thể trộn lẫn. Bà H'Phiết Uông nhấn mạnh: "Làm gốm không chỉ để kiếm sống mà còn là trách nhiệm giữ gìn giá trị truyền thống."
Tại buôn Yôk Đuôn, chị H'Hễ Bkrông, được truyền dạy nghề gốm từ năm 12 tuổi, đã biến ngôi nhà nhỏ thành nơi trưng bày và trải nghiệm cho du khách, học sinh. Chị chia sẻ: "Làm gốm là giữ lại hơi thở của đất, nhịp tim của rừng và linh hồn của người Mnông." Gốm Mnông không chỉ là sản phẩm thủ công mà còn chứa đựng chiều sâu văn hóa, tín ngưỡng và tri thức dân gian.
Kết nối với du lịch trải nghiệm
Hiện nay, hoạt động làm gốm đã được lồng ghép vào các tour du lịch cộng đồng ven hồ Lắk. Du khách không chỉ tham quan mà còn được trực tiếp ngồi bên nghệ nhân, tự tay nặn thử sản phẩm, lắng nghe câu chuyện về cuộc sống xưa và ý nghĩa của từng hoa văn. Dù cuộc sống hiện đại có nhiều thay đổi, những người phụ nữ Mnông R'lăm vẫn kiên trì gìn giữ nghề xưa, như lưu lại một phần ký ức văn hóa và linh hồn của dân tộc mình cho thế hệ sau.
